ცოდნა სინათლეა - Knowledge is light - Знание свет -
„სახიფათო ნარჩენების ტრანსსასაზღვრო გადაზიდვებისა და მათი განადგურების კონტროლის შესახებ“ ბაზელის კონვენცია , რომელიც ჩვეულებრივ ბაზელის კონვენციის სახელითაა ცნობილი , არის საერთაშორისო ხელშეკრულება , რომელიც შექმნილია ერებს შორის სახიფათო ნარჩენების გადაადგილების შესამცირებლად და კონკრეტულად, სახიფათო ნარჩენების განვითარებული ქვეყნებიდან ნაკლებად განვითარებულ ქვეყნებში გადატანის შეზღუდვის მიზნით . იგი არ ეხება რადიოაქტიური ნარჩენების გადაადგილებას , რომელსაც ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტო აკონტროლებს . ბაზელის კონვენცია ასევე მიზნად ისახავს წარმოქმნილი ნარჩენების სიჩქარისა და ტოქსიკურობის მინიმიზაციას , მათი გარემოსდაცვითი თვალსაზრისით გონივრული მართვის უზრუნველყოფას წარმოქმნის წყაროსთან რაც შეიძლება ახლოს და განვითარებად ქვეყნებს დაეხმაროს მათ მიერ წარმოქმნილი სახიფათო და სხვა ნარჩენების გარემოსდაცვითი თვალსაზრისით გონივრულ მართვაში.
კონვენცია ხელმოწერისთვის გაიხსნა 1989 წლის 21 მარტს და ძალაში შევიდა 1992 წლის 5 მაისს. 2024 წლის ივნისის მონაცემებით, კონვენციას 191 მხარე ჰყავდა. გარდა ამისა, ჰაიტიმ და შეერთებულმა შტატებმა ხელი მოაწერეს კონვენციას, მაგრამ არ მოახდინეს მისი რატიფიცირება .
მსოფლიოს მასშტაბით მილიონზე მეტი ადამიანის მიერ ხელმოწერილი პეტიციის შემდეგ, რომელიც ამ საკითხთან დაკავშირებით ქმედებებისკენ მოუწოდებდა, მსოფლიოს ქვეყნების უმეტესობამ, მაგრამ არა შეერთებულმა შტატებმა, 2019 წლის მაისში დათანხმდა ბაზელის კონვენციის ცვლილებას, რათა პლასტმასის ნარჩენები რეგულირებად მასალად ჩაეთვალათ. მიუხედავად იმისა, რომ შეერთებული შტატები არ არის ხელშეკრულების მხარე, შეერთებული შტატებიდან პლასტმასის ნარჩენების ექსპორტის ტვირთები ახლა „დანაშაულებრივ მოძრაობად“ ითვლება, როგორც კი გემები ღია ზღვაში გავლენ“, ბაზელის სამოქმედო ქსელის თანახმად , და ასეთი ტვირთების გადამზიდავებს შეიძლება დაეკისროთ პასუხისმგებლობა, რადგან პლასტმასის ნარჩენების ტრანსპორტირება აკრძალულია თითქმის ყველა სხვა ქვეყანაში.
ისტორია
1970-იან წლებში განვითარებულ ქვეყნებში გარემოსდაცვითი კანონმდებლობის (მაგალითად, RCRA ) გამკაცრებასთან ერთად , სახიფათო ნარჩენების განადგურების ხარჯები მკვეთრად გაიზარდა. ამავდროულად, გადაზიდვების გლობალიზაციამ ნარჩენების საზღვრისპირა გადაადგილება გაამარტივა და ბევრ ნაკლებად განვითარებულ ქვეყანას სასოწარკვეთილად სჭირდებოდა უცხოური ვალუტა. შესაბამისად, სახიფათო ნარჩენებით ვაჭრობა, განსაკუთრებით ღარიბ ქვეყნებში, სწრაფად გაიზარდა. 1990 წელს ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის ქვეყნებმა დაახლოებით 1.8 მილიონი ტონა სახიფათო ნარჩენები გაიტანეს ექსპორტზე. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ნარჩენების უმეტესი ნაწილი სხვა განვითარებულ ქვეყნებში გაიგზავნა, სახიფათო ნარჩენების გადაყრის არაერთმა გახმაურებულმა ინციდენტმა რეგულაციების დაწესების მოთხოვნა გამოიწვია.
ერთ-ერთი ინციდენტი, რომელმაც ბაზელის კონვენციის შექმნა გამოიწვია, იყო ხიანის ზღვის ნარჩენების განადგურების ინციდენტი , რომლის დროსაც გემმა, რომელიც აშშ-ის ფილადელფიის ქალაქიდან ინსინერატორის ფერფლს გადაჰქონდა , ტვირთის ნახევარი ჰაიტის სანაპიროზე გადაყარა, სანამ იძულებით გაფრინდებოდა. გემი მრავალი თვის განმავლობაში იმოგზაურა და რამდენჯერმე შეიცვალა სახელი. ეკიპაჟმა ტვირთის დიდი ნაწილი ზღვაში გადაყარა, რადგან ვერცერთ პორტში ვერ გადმოტვირთა.
კიდევ ერთი ინციდენტი იყო 1988 წელს მომხდარი შემთხვევა, როდესაც ხუთმა გემმა იტალიიდან ნიგერიის პატარა ქალაქ კოკოში 8000 ბარელი სახიფათო ნარჩენები გადაიტანა ყოველთვიური 100 დოლარის ქირის სანაცვლოდ, რომელიც ნიგერიელს მისი სასოფლო-სამეურნეო მიწის გამოყენებისთვის გადაუხადეს.
2006 წლის 27 ნოემბრიდან 1 დეკემბრამდე გამართულ შეხვედრაზე ბაზელის შეთანხმების მხარეებმა ყურადღება ელექტრონული ნარჩენებისა და გემების დემონტაჟის საკითხებზე გაამახვილეს .
გადამუშავებადი მასალებით ვაჭრობის ზრდამ გამოიწვია მეორადი პროდუქტების, მაგალითად, კომპიუტერების ბაზრის ზრდა. ეს ბაზარი მილიარდობით დოლარად არის შეფასებული. საკამათო საკითხია განსხვავება, თუ როდის წყვეტენ მეორადი კომპიუტერები „საქონელს“ და „ნარჩენებად“ იქცევიან.
2023 წლის ივნისის მონაცემებით, ხელშეკრულებას 191 მხარე ჰყავს, მათ შორის გაეროს 188 წევრი სახელმწიფო , კუკის კუნძულები , ევროკავშირი და პალესტინის სახელმწიფო . გაეროს ხუთი წევრი სახელმწიფო, რომლებიც ხელშეკრულების მხარეები არ არიან, არის აღმოსავლეთ ტიმორი , ფიჯი , ჰაიტი , სამხრეთ სუდანი და ამერიკის შეერთებული შტატები.
სახიფათო ნარჩენების განმარტება
ნარჩენები კონვენციის მოქმედების სფეროში ხვდება, თუ ისინი კონვენციის I დანართში ჩამოთვლილი ნარჩენების კატეგორიაში შედიან და III დანართში მოცემული ერთ-ერთი სახიფათო მახასიათებელი ავლენს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ისინი უნდა იყვნენ როგორც ჩამონათვალში, ასევე უნდა ჰქონდეთ ისეთი მახასიათებელი, როგორიცაა ფეთქებადი, აალებადი, ტოქსიკური ან კოროზიული. ნარჩენების კონვენციის მოქმედების სფეროში მოხვედრის კიდევ ერთი გზაა, თუ ისინი განსაზღვრულია ან ითვლება სახიფათო ნარჩენებად ექსპორტიორი ქვეყნის, იმპორტიორი ქვეყნის ან ტრანზიტის რომელიმე ქვეყნის კანონმდებლობის შესაბამისად.
ტერმინის „განთავსების“ განმარტება მოცემულია მე-2 და მე-4 მუხლებში და მხოლოდ IV დანართზე მიუთითებს, რომელიც იძლევა ოპერაციების ჩამონათვალს, რომლებიც გაგებულია, როგორც განადგურება ან აღდგენა. განადგურების მაგალითები ფართოა და მოიცავს აღდგენას და გადამუშავებას.
ალტერნატიულად, კონვენციის მოქმედების სფეროში მოსახვედრად, საკმარისია ნარჩენების II დანართში შეტანა, სადაც ჩამოთვლილია სხვა ნარჩენები, როგორიცაა საყოფაცხოვრებო ნარჩენები და საყოფაცხოვრებო ნარჩენების დაწვის შედეგად მიღებული ნარჩენები.
რადიოაქტიური ნარჩენები , რომლებიც სხვა საერთაშორისო კონტროლის სისტემებით არის დაფარული და გემების ნორმალური ექსპლუატაციის შედეგად წარმოქმნილი ნარჩენები არ არის დაფარული.
IX დანართი ცდილობს განსაზღვროს ნარჩენები, რომლებიც არ ითვლება სახიფათო ნარჩენებად და რომლებიც გამოირიცხება ბაზელის კონვენციის მოქმედების სფეროდან. თუმცა, თუ ეს ნარჩენები დაბინძურებულია სახიფათო მასალებით იმდენად, რომ მათ III დანართით განსაზღვრული მახასიათებლები აქვთ, ისინი არ გამოირიცხება.
ვალდებულებები
ზემოაღნიშნული ნარჩენების იმპორტისა და ექსპორტის პირობების გარდა, არსებობს მკაცრი მოთხოვნები ნარჩენების ეროვნული საზღვრების გადაადგილების შეტყობინების, თანხმობისა და თვალყურის დევნების შესახებ. კონვენცია ზოგად აკრძალვას აწესებს ნარჩენების ექსპორტზე ან იმპორტზე მხარეებსა და არამხარეებს შორის. ამ წესის გამონაკლისია ის შემთხვევები, როდესაც ნარჩენები ექვემდებარება სხვა ხელშეკრულებას, რომელიც არ არღვევს ბაზელის კონვენციას. შეერთებული შტატები კონვენციის მნიშვნელოვანი არამხარე ქვეყანაა და მას აქვს არაერთი ასეთი შეთანხმება, რომელიც სახიფათო ნარჩენების ბაზელის მხარე ქვეყნებში გადაზიდვის ნებართვას იძლევა.
ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის საბჭოს ასევე აქვს საკუთარი კონტროლის სისტემა, რომელიც არეგულირებს სახიფათო მასალების ტრანსსასაზღვრო გადაადგილებას ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის წევრ ქვეყნებს შორის. ეს, სხვა საკითხებთან ერთად, საშუალებას აძლევს ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის ქვეყნებს, გააგრძელონ ნარჩენებით ვაჭრობა ისეთ ქვეყნებთან, როგორიცაა შეერთებული შტატები, რომლებმაც არ მოახდინეს ბაზელის კონვენციის რატიფიცირება.
კონვენციის მხარეებმა უნდა დაიცვან სხვა მხარეების მიერ დაწესებული იმპორტის აკრძალვები.
ბაზელის კონვენციის მე-4 მუხლი ნარჩენების წარმოქმნის საერთო შემცირებას მოითხოვს. ქვეყნების წახალისებით, შეინარჩუნონ ნარჩენები თავიანთ საზღვრებში და რაც შეიძლება ახლოს მათი წარმოქმნის წყაროსთან, შიდა ზეწოლამ უნდა უზრუნველყოს ნარჩენების შემცირებისა და დაბინძურების პრევენციის სტიმული. მხარეებს, როგორც წესი, ეკრძალებათ დაფარული ნარჩენების ექსპორტი კონვენციის არამხარე ქვეყნებში ან იმპორტი კონვენციის არამხარე ქვეყნებში.
კონვენციაში ნათქვამია, რომ სახიფათო ნარჩენების უკანონო მოძრაობა დანაშაულია, მაგრამ არ არსებობს აღსრულების დებულებები.
მე-12 მუხლის თანახმად, მხარეებს მოეთხოვებათ მიიღონ ოქმი, რომელიც ადგენს პასუხისმგებლობის წესებსა და პროცედურებს, რომლებიც შესაბამისია სახიფათო ნარჩენების საზღვრებს მიღმა გადაადგილებით გამოწვეული ზიანისთვის.
ამჟამინდელი კონსენსუსი იმაში მდგომარეობს, რომ რადგან კოსმოსი კონკრეტული განმარტების მიხედვით არ კლასიფიცირდება, როგორც „ქვეყანა“, ელექტრონული ნარჩენების ექსპორტი არახმელეთის ადგილებში არ განხორციელდება ამ საკითხში.
ბაზელის აკრძალვის შესწორება
კონვენციის პირველადი მიღების შემდეგ, ზოგიერთმა ნაკლებად განვითარებულმა ქვეყანამ და გარემოსდაცვითმა ორგანიზაციამ განაცხადა, რომ ის საკმარისად შორს არ წავიდა. ბევრი ერი და არასამთავრობო ორგანიზაცია მოითხოვდა ყველა სახიფათო ნარჩენების გადაზიდვის სრულ აკრძალვას განვითარებად ქვეყნებში. კერძოდ, თავდაპირველი კონვენცია არ კრძალავდა ნარჩენების ექსპორტს ანტარქტიდის გარდა არცერთ ადგილას , არამედ მხოლოდ მოითხოვდა შეტყობინებისა და თანხმობის სისტემას, რომელიც ცნობილია როგორც „წინასწარი ინფორმირებული თანხმობა“ ან PIC. გარდა ამისა, ბევრი ნარჩენების მოვაჭრე ცდილობდა გადამუშავების კარგი სახელის გამოყენებას და ყველა ექსპორტის გამართლებას, როგორც გადამუშავების დანიშნულების ადგილებზე გადატანას. ბევრი თვლიდა, რომ საჭირო იყო სრული აკრძალვა, მათ შორის გადამუშავების მიზნით ექსპორტის. ამ შეშფოთებამ გამოიწვია ნარჩენებით ვაჭრობის რამდენიმე რეგიონალური აკრძალვა, მათ შორის ბამაკოს კონვენცია .
1995 წლის ბაზელის კონფერენციაზე განვითარებადი ქვეყნების, Greenpeace-ის და რამდენიმე ევროპული ქვეყნის, მაგალითად დანიის, ლობირებამ განაპირობა კონვენციაში 1995 წელს შესწორების მიღება, რომელსაც ბაზელის კონვენციის ბაზელის აკრძალვის შესწორება ეწოდა . შესწორება მიღებულია 86 ქვეყნის და ევროკავშირის მიერ, მაგრამ ძალაში არ შესულა (რადგან ამისთვის საჭიროა კონვენციის წევრი ქვეყნების სამი მეოთხედის რატიფიკაცია). 2019 წლის 6 სექტემბერს ხორვატია გახდა 97-ე ქვეყანა, რომელმაც რატიფიცირება მოახდინა შესწორების, რომელიც ძალაში შევა 90 დღის შემდეგ, 2019 წლის 5 დეკემბერს. შესწორება კრძალავს სახიფათო ნარჩენების ექსპორტს განვითარებული (ძირითადად ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის ) ქვეყნების სიიდან განვითარებად ქვეყნებში. ბაზელის აკრძალვა ვრცელდება ექსპორტზე ნებისმიერი მიზეზით, მათ შორის გადამუშავებაზე . შესწორების დამცველებისთვის განსაკუთრებული შეშფოთების საგანი იყო გემების გაყიდვა გადასარჩენად და გემების დაშლის მიზნით . აკრძალვის შესწორებას კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდა რიგი ინდუსტრიული ჯგუფები, ასევე ქვეყნები, მათ შორის ავსტრალია და კანადა. აკრძალვის შესწორების ძალაში შესვლის რატიფიკაციის რაოდენობა განხილვის საგანია: კონვენციის შესწორებები ძალაში შედის „მხარეთა სამი მეოთხედის მიერ, რომლებმაც ისინი მიიღეს“ [მუხლი 17.5] რატიფიკაციის შემდეგ; ჯერჯერობით, ბაზელის კონვენციის მხარეები ჯერ ვერ შეთანხმდნენ, ეს იქნებოდა თუ არა იმ მხარეთა სამი მეოთხედი, რომლებიც აკრძალვის მიღების დროს ბაზელის კონვენციის მხარეები იყვნენ, თუ კონვენციის ამჟამინდელი მხარეების სამი მეოთხედი [იხილეთ ბაზელის კონვენციის მე-9 COP ანგარიში]. შესწორებების რატიფიკაციის სტატუსის ნახვა შეგიძლიათ ბაზელის სამდივნოს ვებგვერდზე. ევროკავშირმა სრულად დანერგა ბაზელის აკრძალვა ნარჩენების გადაზიდვის რეგულაციაში ( EWSR ), რამაც ის იურიდიულად სავალდებულო გახადა ევროკავშირის ყველა წევრ სახელმწიფოში. ნორვეგიამ და შვეიცარიამ ანალოგიურად სრულად დანერგეს ბაზელის აკრძალვა თავიანთ კანონმდებლობაში.
აკრძალვის შესახებ შესწორების ძალაში შესვლასთან დაკავშირებული ბლოკირების გათვალისწინებით, შვეიცარიამ და ინდონეზიამ წამოიწყეს „ქვეყნის მიერ ინიციატივა“ (CLI), რათა არაფორმალურად განიხილონ წინსვლის გზები იმის უზრუნველსაყოფად, რომ სახიფათო ნარჩენების საზღვრისპირა გადაზიდვები, განსაკუთრებით განვითარებად ქვეყნებში და გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებში, არ გამოიწვიოს სახიფათო ნარჩენების არასათანადო მართვა. ამ დისკუსიის მიზანია იმ მიზეზების იდენტიფიცირება და გადაჭრის გზების პოვნა, თუ რატომ გადააქვთ სახიფათო ნარჩენები კვლავ იმ ქვეყნებში, რომლებსაც არ შეუძლიათ მათი უსაფრთხოდ დამუშავება. იმედია, CLI ხელს შეუწყობს აკრძალვის შესახებ შესწორების მიზნების რეალიზებას. ბაზელის კონვენციის ვებსაიტი ამ ინიციატივის პროგრესის შესახებ ინფორმაციას გვაწვდის.
პლასტმასის ნარჩენების რეგულირება
სახალხო პროტესტის შემდეგ, 2019 წლის მაისში, მსოფლიოს ქვეყნების უმეტესობამ, მაგრამ არა შეერთებულმა შტატებმა, დათანხმდა ბაზელის კონვენციაში ცვლილებების შეტანას, რათა პლასტმასის ნარჩენები რეგულირებად მასალად ჩაეთვალათ. მსოფლიო ოკეანეები, სავარაუდოდ, 100 მილიონ მეტრიკულ ტონა პლასტმასს შეიცავს, რომლის 90%-მდე ხმელეთზეა დაფუძნებული. შეერთებული შტატები, რომელიც ყოველწლიურად 42 მილიონ მეტრიკულ ტონა პლასტმასის ნარჩენებს აწარმოებს, რაც მსოფლიოს ნებისმიერ სხვა ქვეყანაზე მეტია, წინააღმდეგი იყო შესწორების, მაგრამ რადგან ის არ არის ხელშეკრულების მხარე, მას არ ჰქონდა შესაძლებლობა, ხმა მიეცა მის დასაბლოკად. ველური ბუნების, მაგალითად , ზღვის ფრინველების მიერ პლასტმასის გადაყლაპვის შესახებ ინფორმაციამ და ვიზუალურმა სურათებმა, ასევე სამეცნიერო დასკვნებმა, რომ ნანონაწილაკები აღწევენ ჰემატოენცეფალურ ბარიერს , გამოიწვია საზოგადოებრივი განწყობა კოორდინირებული საერთაშორისო, იურიდიულად სავალდებულო ქმედებების მიმართ. მსოფლიოს მასშტაბით მილიონზე მეტმა ადამიანმა ხელი მოაწერა პეტიციას, რომელიც მოითხოვდა ოფიციალურ ქმედებებს. მიუხედავად იმისა, რომ შეერთებული შტატები არ არის ხელშეკრულების მხარე, შეერთებული შტატებიდან პლასტმასის ნარჩენების ექსპორტის ტვირთები ამჟამად „კრიმინალურ მოძრაობად ითვლება, როგორც კი გემები ღია ზღვაში გავლენ“, ბაზელის სამოქმედო ქსელის (BAN) თანახმად, და ასეთი ტვირთების გადამზიდავებს შეიძლება დაეკისროთ პასუხისმგებლობა, რადგან 2019 წლის მაისში შესწორებული ბაზელის კონვენცია კრძალავს პლასტმასის ნარჩენების ტრანსპორტირებას თითქმის ყველა სხვა ქვეყანაში.
ბაზელის კონვენცია შეიცავს პლასტმასის ნარჩენების შესახებ სამ ძირითად პუნქტს კონვენციის II, VIII და IX დანართებში. კონვენციის პლასტმასის ნარჩენების შესახებ შესწორებები ამჟამად სავალდებულოა 186 სახელმწიფოსთვის. პლასტმასის ნარჩენებით ვაჭრობის უფრო გამჭვირვალე და უკეთ რეგულირების უზრუნველყოფის გარდა, ბაზელის კონვენციის თანახმად, მთავრობებმა უნდა გადადგან ნაბიჯები არა მხოლოდ პლასტმასის ნარჩენების ეკოლოგიურად გამართლებული მართვის უზრუნველსაყოფად, არამედ პლასტმასის ნარჩენების პრობლემის წყაროსთანვე მოსაგვარებლად.
ბაზელის სამეთვალყურეო ორგანო
ბაზელის სამოქმედო ქსელი (BAN) არის საქველმოქმედო სამოქალაქო საზოგადოების არასამთავრობო ორგანიზაცია , რომელიც მუშაობს როგორც მომხმარებელთა ზედამხედველი ბაზელის კონვენციის განხორციელებისთვის. BAN-ის მთავარი მიზანია ტოქსიკური ნარჩენების , მათ შორის პლასტმასის ნარჩენების, ინდუსტრიული საზოგადოებებიდან განვითარებად ქვეყნებში ექსპორტის წინააღმდეგ ბრძოლა . BAN-ის შტაბ-ბინა მდებარეობს სიეტლში , ვაშინგტონის შტატში, აშშ-ში, პარტნიორი ოფისით ფილიპინებში . BAN მუშაობს საშიში ელექტრონული ნარჩენებით ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობის, მიწაზე გადაყრის , დაწვის და პატიმრების შრომის გამოყენების შეზღუდვაზე .
იხ.ვიდეო - Plastic Waste and the Basel Convention
