აბრეშუმის გზის სავაჭრო გზები ცენტრალურ აზიაში გადიოდა, რამაც აყვავებული სავაჭრო ქალაქების აღზევება გამოიწვია. რეგიონი ევროპასა და შორეულ აღმოსავლეთს შორის ადამიანების, საქონლისა და იდეების გადაადგილების გზაჯვარედინი იყო . ცენტრალური აზიის ქვეყნების უმეტესობა კვლავ მსოფლიო ეკონომიკის განუყოფელი ნაწილია.
მე-19 საუკუნის შუა პერიოდიდან მე-20 საუკუნის ბოლომდე ცენტრალური აზია რუსეთის იმპერიის , ხოლო მოგვიანებით საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში შევიდა , რამაც რუსებისა და სხვა სლავების მიერ ამ ტერიტორიის კოლონიზაცია გამოიწვია. თანამედროვე ცენტრალური აზია ევროპელი კოლონისტების შთამომავლების დიდი მოსახლეობის სამშობლოა , რომლებიც ძირითადად ყაზახეთში ცხოვრობენ: 7 მილიონი რუსი, 500 000 უკრაინელი , და დაახლოებით 170 000 გერმანელი . სტალინურ პერიოდში საბჭოთა კავშირში კორეელების იძულებითი დეპორტაციის შედეგად რეგიონში 300 000-ზე მეტი კორეელი ცხოვრობდა .
ცენტრალური აზია ისტორიულად გეოსტრატეგიული მნიშვნელობის რეგიონს წარმოადგენდა, რადგან ის რამდენიმე ძალაუფლების ცენტრის, კერძოდ, რუსეთისა და ჩინეთის შესართავთან მდებარეობს. ის არასდროს ყოფილა თავისთავად ერთიანი ძალა, არამედ რეგიონგარეშე გავლენის ბრძოლის ველად იქცა. თუმცა, ეკონომიკური ინტეგრაციის მცდელობებმა იმპულსი მოიპოვა უზბეკეთის პრეზიდენტის, ისლამ კარიმოვის 2016 წელს გარდაცვალების შემდეგ , ახალი ინიციატივების, როგორიცაა ალმატი-ბიშკეკის ეკონომიკური დერეფანი და „აბრეშუმის შვიდი პლუსის“ წინადადებები, პოპულარობას იძენს.
ისტორიული განმარტებები
ერთ-ერთი პირველი გეოგრაფი, რომელმაც ცენტრალური აზია მსოფლიოს ცალკეულ რეგიონად მოიხსენია, ალექსანდრე ფონ ჰუმბოლდტი იყო . ცენტრალური აზიის საზღვრები მრავალ განმარტებას ექვემდებარება. ისტორიულად, პოლიტიკური გეოგრაფია და კულტურა ორი მნიშვნელოვანი პარამეტრი იყო, რომლებიც ფართოდ გამოიყენებოდა ცენტრალური აზიის სამეცნიერო განმარტებებში. ჰუმბოლდტის განმარტება მოიცავდა ყველა ქვეყანას 44.5°N განედის 5° ჩრდილოეთიდან 5° სამხრეთამდე. ჰუმბოლდტი ახსენებს ამ რეგიონის ზოგიერთ გეოგრაფიულ მახასიათებელს, მათ შორის კასპიის ზღვას დასავლეთით, ალტაის მთებს ჩრდილოეთით და ჰინდუკუშისა და პამირის მთებს სამხრეთით. მან რეგიონისთვის აღმოსავლეთი საზღვარი არ დაასახელა. მისი მემკვიდრეობა დღემდე თვალსაჩინოა: ბერლინის ჰუმბოლდტის უნივერსიტეტი , რომელიც მის სახელს ატარებს, ცენტრალური აზიის კვლევების კურსს სთავაზობს . რუსმა გეოგრაფმა ნიკოლა ხანიკოვმა ეჭვქვეშ დააყენა ცენტრალური აზიის განედური განმარტება და უპირატესობა მიანიჭა ყველა იმ ქვეყანას, რომლებიც მდებარეობს ზღვით დაბლოკილ რეგიონში, მათ შორის ავღანეთს , ხორასანს (ჩრდილო-აღმოსავლეთ ირანი), ყირგიზეთს , ტაჯიკეთს , თურქმენეთს , აღმოსავლეთ თურქესტანს (სინძიანი), მონღოლეთს და უზბეკეთს .
ცენტრალური აზიის რეგიონისთვის შესაძლო საზღვრების სამი ნაკრები (რომლებიც ემთხვევა სამხრეთ და აღმოსავლეთ აზიის კონცეფციებს).
რუსულ კულტურას ორი განსხვავებული ტერმინი აქვს: სრედნიაია აზია ( „შუა აზია“, უფრო ვიწრო განმარტებით, რომელიც მოიცავს მხოლოდ ტრადიციულად არასლავურ, ცენტრალური აზიის მიწებს, რომლებიც ისტორიული რუსეთის საზღვრებში იყო შეტანილი) და ცენტრალნაია აზია ( „ ცენტრალური აზია “, უფრო ფართო განმარტებით, რომელიც მოიცავს ცენტრალური აზიის მიწებს, რომლებიც არასდროს ყოფილან ისტორიული რუსეთის ნაწილი). ეს უკანასკნელი განმარტება მოიცავს ავღანეთს და „ აღმოსავლეთ თურქესტანს “. [ 36 ]
ყველაზე შეზღუდული განმარტება საბჭოთა კავშირის ოფიციალური განმარტება იყო , რომელიც შუა აზიას მხოლოდ ყირგიზეთის, ტაჯიკეთის, თურქმენეთისა და უზბეკეთის შემადგენლობით განსაზღვრავდა, ყაზახეთის გამოკლებით . 1991 წელს საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, ცენტრალური აზიის ოთხი ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკის ლიდერებმა ტაშკენტში შეხვდნენ და განაცხადეს, რომ ცენტრალური აზიის განმარტებაში უნდა შედიოდეს ყაზახეთიც და საბჭოთა კავშირის მიერ თავდაპირველი ოთხი რესპუბლიკის ჩათვლით. მას შემდეგ ეს ცენტრალური აზიის ყველაზე გავრცელებული განმარტება გახდა.
1978 წელს იუნესკომ რეგიონი განსაზღვრა, როგორც „ავღანეთი, ჩრდილო-აღმოსავლეთი ირანი , პაკისტანი , ჩრდილოეთ ინდოეთი , დასავლეთ ჩინეთი, მონღოლეთი და საბჭოთა ცენტრალური აზიის რესპუბლიკები“.
ცენტრალური აზიის გაფართოებული განმარტება. ძირითადი განმარტება, რომელიც მოიცავს ხუთ პოსტსაბჭოთა სახელმწიფოს მუქი მწვანე ფერით. ავღანეთი , რომელიც ყველაზე ხშირად ემატება ცენტრალურ აზიას, მწვანე ფერით. რეგიონები, რომლებიც ზოგჯერ ცენტრალური აზიის ნაწილად ითვლება, ღია მწვანე ფერით.
ცენტრალური აზიის მიწების დიდი ნაწილი ძალიან მშრალი ან უხეშია სოფლის მეურნეობისთვის. გობის უდაბნო გადაჭიმულია პამირის ძირიდან , აღმოსავლეთ განედის 77° -დან, დიდ ხინგანის (და ჰინგანის) მთებამდე, აღმოსავლეთ განედის 116°–118° -მდე.
მოსახლეობის უმრავლესობა მეცხოველეობის მწყემსვით შოულობს საარსებო წყაროს. სამრეწველო საქმიანობის ცენტრები რეგიონის ქალაქებშია.
ცენტრალური აზიის ტოპოგრაფიული რუკა.
რეგიონები
ხორეზმი
ფერღანა
ჟეტისუ
ძუნგარია
ტარიმის აუზი
ცენტრალური აზიის ისტორიული რეგიონები ყაზახეთის რუკაზე
ცენტრალური აზია ჩრდილოეთით ციმბირის ტყეებით არის შემოსაზღვრული. ცენტრალური აზიის (ყაზახეთის) ჩრდილოეთი ნახევარი ევრაზიის სტეპის შუა ნაწილია . დასავლეთით ყაზახური სტეპი რუსეთ-უკრაინის სტეპს ერწყმის, აღმოსავლეთით კი ძუნგარიისა და მონღოლეთის სტეპებსა და უდაბნოებს. სამხრეთით მიწა სულ უფრო მშრალი ხდება და მომთაბარე მოსახლეობა სულ უფრო იშვიათდება. სამხრეთით მჭიდროდ დასახლებული ტერიტორიები და ქალაქებია, სადაც მორწყვა შესაძლებელია. ძირითადი მორწყვადი ტერიტორიები აღმოსავლეთ მთების გასწვრივ, მდინარეების ოქსუსისა და ჯახარტესის გასწვრივ და კოპეტ-დაგის ჩრდილოეთ ფლანგზეა სპარსეთის საზღვართან ახლოს. კოპეტ-დაგის აღმოსავლეთით მდებარეობს მერვის მნიშვნელოვანი ოაზისი , შემდეგ კი ავღანეთის რამდენიმე ადგილი, როგორიცაა ჰერატი და ბალხი . ტიენ-შანის ორი პროექცია აღმოსავლეთ მთების გასწვრივ სამ „ყურეს“ ქმნის.
ხორეზმი
ფერღანა
ტრანსოქსიანა
(სოგდია)
ჟეტისუ
ბაქტრია
მარგიანა
ცენტრალური აზიის ისტორიული რეგიონები უზბეკეთის რუკაზე
ცენტრალური აზიის ისტორიული ქალაქები კოკანდი ფერღანას ველზე აღზევებული და დაცემული მრავალი ქალაქიდან ერთ-ერთია.
აღმოსავლეთით, ძუნგარია და ტარიმის აუზი დაახლოებით 1759 წელს გაერთიანდა მანჯური-ჩინეთის პროვინცია სინძიანგში ( სინკიანგი; ჰსინ-კიანგი). ჩინეთიდან ჩამოსული ქარავნები ჩვეულებრივ ტარიმის აუზის ჩრდილოეთ ან სამხრეთ მხარეს მიდიოდნენ და კაშგარში უერთდებოდნენ , სანამ მთებს ჩრდილო-დასავლეთით ფერღანამდე ან სამხრეთ-დასავლეთით ბაქტრიამდე გადაკვეთდნენ. აბრეშუმის გზის მცირე განშტოება ტიან-შანის ჩრდილოეთით ძუნგარიასა და ჟეტისუს გავლით მიდიოდა, სანამ ტაშკენტთან სამხრეთ-დასავლეთით უხვევდა. მომთაბარე მიგრაციები, როგორც წესი, მონღოლეთიდან ძუნგარიას გავლით მოძრაობდნენ, სანამ სამხრეთ-დასავლეთით დასახლებული მიწების დასაპყრობად ან დასავლეთით ევროპისკენ მიმავალ გზაზე გადავიდოდნენ.
ყიზილყუმის უდაბნო ან ნახევრადუდაბნო მდებარეობს ოქსუსსა და ჯაქსარტესს შორის, ხოლო ყარაყუმის უდაბნო - ოქსუსსა და კოპეტ-დაგს შორის თურქმენეთში. ხორასანი დაახლოებით ჩრდილო-აღმოსავლეთ სპარსეთსა და ჩრდილოეთ ავღანეთს ნიშნავდა. მარგიანა მერვის მიმდებარე რეგიონს წარმოადგენდა. უსტიურტის პლატო არალისა და კასპიის ზღვებს შორის მდებარეობს.
სამხრეთ-დასავლეთით, კოპეტ-დაგის გადაღმა, სპარსეთი მდებარეობს. აქედან სპარსულმა და ისლამურმა ცივილიზაციამ შეაღწია ცენტრალურ აზიაში და დომინირებდა მის მაღალ კულტურაში რუსეთის დაპყრობამდე. სამხრეთ-აღმოსავლეთით არის გზა ინდოეთისკენ. ადრეულ ხანაში ბუდიზმი ჩრდილოეთით გავრცელდა და ისტორიის დიდი ნაწილის განმავლობაში მეომარი მეფეები და ტომები სამხრეთ-აღმოსავლეთით გადაადგილდებოდნენ ჩრდილოეთ ინდოეთში თავიანთი მმართველობის დასამყარებლად. მომთაბარე დამპყრობლების უმეტესობა ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან შემოვიდა. 1800 წლის შემდეგ, დასავლური ცივილიზაცია რუსული და საბჭოთა ფორმით ჩრდილო-დასავლეთიდან შეაღწია.
ყაზახეთის დედაქალაქი და სიდიდით მეორე ქალაქი. ყაზახეთის მიერ 1991 წელს დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, ქალაქსა და რეგიონს ცელინოგრადი აკმოლას სახელი შეეცვალა. სახელი ხშირად ითარგმნებოდა, როგორც „თეთრი საფლავის ქვა“, მაგრამ სინამდვილეში ნიშნავს „წმინდა ადგილს“ ან „წმინდა სალოცავს“. „თეთრი საფლავის ქვის“ სიტყვასიტყვითი თარგმანი ბევრი ვიზიტორისთვის ძალიან შესაფერისი იყო, რომ თითქმის ყველა გზამკვლევსა და მოგზაურობის ჩანაწერში შეუმჩნეველი დარჩენილიყო. 1994 წელს ქალაქი ახლად დამოუკიდებელი ქვეყნის მომავალ დედაქალაქად გამოცხადდა და 1997 წელს დედაქალაქის ალმატიდან ოფიციალურად გადატანის შემდეგ კვლავ ასტანა ეწოდა. 2019 წელს ქალაქს გადამდგარი პრეზიდენტის პატივსაცემად ნურ-სულთანი ეწოდა, მაგრამ 2022 წელს მას ასტანა დაუბრუნდა.
ის ყაზახეთის (და მისი წინამორბედის, ყაზახეთის სსრ ) დედაქალაქი იყო 1929 წლიდან 1998 წლამდე. დედაქალაქის სტატუსის დაკარგვის მიუხედავად, ალმატი ყაზახეთის მთავარ კომერციულ ცენტრად რჩება. ის ყაზახეთისა და ცენტრალური აზიის რეგიონის აღიარებული ფინანსური ცენტრია.
ყირგიზეთის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი. ბიშკეკი ასევე ჩუის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრია , რომელიც ქალაქს აკრავს გარს, მიუხედავად იმისა, რომ თავად ქალაქი რეგიონის ნაწილი არ არის, არამედ ყირგიზეთის რეგიონული დონის ერთეულია.
ყირგიზეთის სიდიდით მეორე ქალაქი. ოში ასევე ოშის რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრია , რომელიც ქალაქს აკრავს გარს, მიუხედავად იმისა, რომ თავად ქალაქი რეგიონის ნაწილი არ არის, არამედ ყირგიზეთის რეგიონული დონის ერთეულია.
ტაჯიკეთის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი. დუშანბე ტაჯიკურ და სპარსულ ენებზე „ორშაბათს“ ნიშნავს და სახელი ასახავს იმ ფაქტს, რომ ქალაქი გაშენდა სოფლის ადგილას, რომელიც თავდაპირველად ორშაბათობით პოპულარული სავაჭრო ცენტრი იყო .
თურქმენეთის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი. აშხაბადი შედარებით ახალგაზრდა ქალაქია, რომელიც რუსების მიერ 1818 წელს დაარსებული ამავე სახელწოდების სოფლის ბაზაზე წარმოიშვა. ის პართიელთა უძველესი დედაქალაქის, ნისას , ადგილიდან არც ისე შორს მდებარეობს და აბრეშუმის გზის ქალაქ კონჯიკალას ნანგრევებზე გაიზარდა , რომელიც პირველად ძვ.წ. II საუკუნეში მოიხსენიება, როგორც ღვინის მწარმოებელი სოფელი და ძვ.წ. I საუკუნეში მიწისძვრამ მიწასთან გაასწორა ( 1948 წლის აშხაბადის მიწისძვრის წინამორბედი ). კონჯიკალა აბრეშუმის გზაზე ხელსაყრელი მდებარეობის გამო აღადგინეს და აყვავდა მონღოლების მიერ XIII საუკუნეში განადგურებამდე. ამის შემდეგ, ის პატარა სოფლის სახით გადარჩა, სანამ XIX საუკუნეში რუსები არ დაიპყრობდნენ მას.
ქვეყნის სიდიდით მეხუთე ქალაქი და უზბეკეთის ბუხარას რეგიონის დედაქალაქი . ბუხარა სპარსული ცივილიზაციის ერთ-ერთი მთავარი ცენტრი იყო ძვ.წ. VI საუკუნიდან, მისი ადრეული დღეებიდან და ჩვენი წელთაღრიცხვით XII საუკუნიდან თურქულენოვანი მოსახლეობა თანდათან დასახლდა. მისი არქიტექტურა და არქეოლოგიური ძეგლები ცენტრალური აზიის ისტორიისა და ხელოვნების ერთ-ერთ საყრდენს წარმოადგენს.
კოკანდი ( უზბეკური : Qo'qon , Қўқон ; ტაჯიკური : Хӯқанд ; სპარსული : خوقند ; ჩაგატაი : خوقند; რუსული : Коканд ) არის ქალაქი ფერგანას რეგიონში , აღმოსავლეთ უზბეკეთში , ფერგანას ველის სამხრეთ-დასავლეთ კიდეზე . მისი მოსახლეობა 192,500 ადამიანია (1999 წლის აღწერის შეფასებით). კოკანდი მდებარეობს ტაშკენტიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 228 კმ-ში , ანდიჯანიდან დასავლეთით 115 კმ-ში და ფერგანადან დასავლეთით 88 კმ-ში . მას მეტსახელად „ქარების ქალაქს“ ან ზოგჯერ „ღორის ქალაქს“ უწოდებენ.
უზბეკეთის სიდიდით მეორე ქალაქი და სამარყანდის რეგიონის დედაქალაქი . ქალაქი ყველაზე მეტად ცნობილია ჩინეთსა და დასავლეთს შორის აბრეშუმის გზაზე ცენტრალური მდებარეობით და სამეცნიერო კვლევების ისლამური ცენტრით. სწორედ აქ ააშენა მმართველმა ულუღ ბეგმა (1394–1449) გიგანტური ასტრონომიული ობსერვატორია.
უზბეკეთის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი. ისლამამდელ და ადრეულ ისლამურ ხანაში ქალაქი და რეგიონი ცნობილი იყო როგორც ჩაჩი. ტაშკენტი თავდაპირველად ოაზისი იყო მდინარე ჩირჩიკზე , გოლესტანის მთების მთისწინეთში . უძველეს დროში ამ ტერიტორიაზე მდებარეობდა ბეიტიანი, სავარაუდოდ კანჯუს კონფედერაციის ზაფხულის „დედაქალაქი“.
კლიმატი
კეპენ-გეიგერის კლიმატის კლასიფიკაციის რუკა 1 კმ გარჩევადობით ცენტრალური აზიისთვის (1991–2020)
რადგან ცენტრალური აზია ზღვაზე გასასვლელის გარეშეა და წყლის დიდი მასით არ არის შემოსაზღვრული, ტემპერატურის რყევები ხშირად მკვეთრია, გარდა ცხელი, მზიანი ზაფხულის თვეებისა. უმეტეს რაიონში კლიმატი მშრალი და კონტინენტურია, ცხელი ზაფხულითა და გრილი ან ცივი ზამთრით, ხანდახან თოვლით. მაღალი სიმაღლის რაიონების გარეთ, კლიმატი ძირითადად ნახევრად არიდული ან მშრალია. დაბალ სიმაღლეებზე ზაფხული ცხელია მცხუნვარე მზის სხივებით. ზამთარს ახასიათებს ხანდახან წვიმა ან თოვლი დაბალი წნევის სისტემებიდან, რომლებიც ტერიტორიას ხმელთაშუა ზღვიდან კვეთენ . საშუალო თვიური ნალექები ძალიან დაბალია ივლისიდან სექტემბრამდე, იზრდება შემოდგომაზე (ოქტომბერი და ნოემბერი) და ყველაზე მაღალია მარტში ან აპრილში, რასაც მოჰყვება სწრაფი გაშრობა მაისსა და ივნისში. ქარი შეიძლება იყოს ძლიერი, რაც ზოგჯერ მტვრის ქარიშხლებს იწვევს, განსაკუთრებით ზაფხულის ბოლოს, სექტემბერსა და ოქტომბერში. კონკრეტული ქალაქები, რომლებიც ცენტრალური აზიის კლიმატის ნიმუშებს ასახავს, მოიცავს ტაშკენტსა და სამარყანდის უზბეკეთში , აშხაბადს თურქმენეთში და დუშანბეს ტაჯიკეთში. ეს უკანასკნელი ცენტრალური აზიის ერთ-ერთ ყველაზე ნოტიო კლიმატს წარმოადგენს, საშუალო წლიური ნალექით 560 მმ-ზე (22 ინჩი) მეტი .
არალის ზღვის აუზი რეგიონის უმნიშვნელოვანესი ჰიდროლოგიური სისტემაა , რომელიც დაახლოებით 1.5 მილიონ კვადრატულ კილომეტრს მოიცავს და ამუ დარიასა და სირ დარიას მდინარეების სისტემების მეშვეობით ცენტრალური აზიის ხუთ პოსტსაბჭოთა სახელმწიფოს აკავშირებს.
ამავდროულად, ყირგიზეთისა და ტაჯიკეთის მთიანი ზედა დინების შტატები აკონტროლებენ ჰიდროელექტროსადგურებისთვის გამოყენებული სათავე წყლების უმეტესობას , ხოლო ქვედა დინების შტატები დამოკიდებულნი არიან ზაფხულის გამოშვებაზე ირიგაციისთვის, რაც ქმნის წყალ-ენერგეტიკის ხანგრძლივ კავშირს რეგიონულ პოლიტიკაში.
ევრაზიის კონტინენტის გულში , ოკეანის ტენიანობისგან შორს მდებარე რეგიონი რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში, განსაკუთრებით საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, მნიშვნელოვან გამოწვევებს აწყდებოდა წყალზე წვდომასა და განაწილებასთან დაკავშირებით .
არალის ზღვა და ბალხაშის ტბა ბოლო ათწლეულების განმავლობაში მნიშვნელოვნად შემცირდა წყლის გადამისამართების გამო მდინარეებიდან, რომლებიც მათ კვებავს სარწყავი და სამრეწველო მიზნებისთვის. [ 56 ] კერძოდ, არალის ზღვის შემცირება მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ეკოლოგიურ კატასტროფად იქცა , ხოლო ბალხაშის ტბასა და კასპიის ზღვაში დონის ვარდნამ ასევე შეშფოთება გამოიწვია.
კლიმატის ცვლილება, სავარაუდოდ, ამ ზეწოლას გააძლიერებს. ცენტრალური აზია მსოფლიოს ბევრ სხვა რეგიონზე სწრაფად თბება და ტიენ-შანისა და პამირის მთებში მყინვარების უკან დახევა, სავარაუდოდ, მდინარეების გრძელვადიან ნაკადებს შეამცირებს. 2050 წლისთვის ამუ-დარიას აუზის მოსახლეობა შესაძლოა წყლის მწვავე დეფიციტის წინაშე აღმოჩნდეს , როგორც კლიმატური, ასევე სოციალურ-ეკონომიკური მიზეზების გამო. ზოგიერთი პროგნოზით, საუკუნის შუა პერიოდისთვის აუზში წყლის რესურსების 10-15%-ით შემცირება იქნება მოსალოდნელი.
მოსახლეობის ზრდა , არაეფექტური ირიგაცია და მზარდი მოთხოვნა ასევე გააუარესებს წყლის დეფიციტს. ცენტრალური აზიის რეგიონალური წყლის დეფიციტი შესაძლოა 2050 წლისთვის 30%-მდე გაიზარდოს. [ 52 ]მსოფლიო ბანკის კვლევამ ასევე გააფრთხილა, რომ წყლის დეფიციტის გაუარესებამ და კლიმატურმა ზემოქმედებამ შესაძლოა ხელი შეუწყოს მასშტაბურ შიდა მიგრაციას აღმოსავლეთ ევროპასა და ცენტრალურ აზიაში მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში.
ქვეყნებს შორის წყლის რესურსების არათანაბარი განაწილება სახელმწიფოთაშორისი დაძაბულობისა და ადგილობრივი კონფლიქტის განმეორებადი წყაროა. ცენტრალური აზიის სახელმწიფოებმა ათწლეულების განმავლობაში იციან, რომ რეგიონში წყლის დეფიციტის პრობლემის მოგვარება თანამშრომლობას მოითხოვს, და ამისათვის მრავალმხრივი ძალისხმევა მიმდინარეობს. მაგალითად, წყლის კოორდინაციის სახელმწიფოთაშორისი კომისია (ICWC) 1992 წელს შეიქმნა არალის ზღვის აუზში ტრანსსასაზღვრო წყლის რესურსების სამართავად. თუმცა, გასაკეთებელი საკითხების შესახებ კონსენსუსის მიღწევა რთული აღმოჩნდა.
ისტორია
მიუხედავად იმისა, რომ ორიენტალიზმის ოქროს ხანაში ცენტრალური აზიის ადგილი მსოფლიო ისტორიაში მარგინალიზებული იყო, თანამედროვე ისტორიოგრაფიამ ხელახლა აღმოაჩინა ცენტრალური აზიის „ცენტრალურობა“. ცენტრალური აზიის ისტორია განისაზღვრება რეგიონის კლიმატითა და გეოგრაფიით. რეგიონის არიდულობა ართულებდა სოფლის მეურნეობას , ხოლო ზღვიდან დაშორება მას დიდ ვაჭრობას აფერხებდა. ამრიგად, რეგიონში რამდენიმე მსხვილი ქალაქი განვითარდა; სამაგიეროდ, ათასწლეულების განმავლობაში ამ ტერიტორიაზე სტეპების მომთაბარე ცხენოსანი ხალხები დომინირებდნენ .
სტეპის მომთაბარეებსა და ცენტრალურ აზიასა და მის შემოგარენში დასახლებულ მოსახლეობას შორის ურთიერთობები დიდი ხნის განმავლობაში კონფლიქტებით იყო აღსავსე. მომთაბარე ცხოვრების წესი კარგად შეეფერებოდა ომს და სტეპის მხედრები მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ სამხედრო ხალხად იქცნენ, რომლებიც მხოლოდ შინაგანი ერთიანობის ნაკლებობით შემოიფარგლებოდნენ. ნებისმიერი შინაგანი ერთიანობა, რომელიც მიღწეული იყო, სავარაუდოდ, ცენტრალური აზიის გასწვრივ გამავალი აბრეშუმის გზის გავლენით იყო განპირობებული . პერიოდულად, დიდი ლიდერები ან ცვალებადი პირობები რამდენიმე ტომს ერთ ძალად აერთიანებდნენ და თითქმის შეუჩერებელ ძალას ქმნიდნენ. ეს მოიცავდა ჰუნების შემოსევას ევროპაში, ხუთი ბარბაროსის აჯანყებებს ჩინეთში და განსაკუთრებით მონღოლების მიერ ევრაზიის დიდი ნაწილის დაპყრობას .
ისლამამდელი და ადრეული ისლამური ხანის პერიოდში, ცენტრალური აზია ძირითადად ირანულ ენებზე მოლაპარაკეებით იყო დასახლებული . უძველეს, მცხოვრებ ირანელ ხალხებს შორის , სოგდიელები და ხორაზმელები მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ, ხოლო ირანელი ხალხები, როგორიცაა სკვითები და მოგვიანებით ალანები , მომთაბარე ან ნახევრად მომთაბარე ცხოვრების წესს მისდევდნენ.
თურქი ხალხების ძირითადი მიგრაცია მე -6 და მე-11 საუკუნეებს შორის მოხდა, როდესაც ისინი ცენტრალური აზიის უმეტეს ნაწილში გავრცელდნენ. ევრაზიული სტეპი ნელ-ნელა გადავიდა ინდოევროპულ და ირანულენოვან ჯგუფებზე, რომლებსაც დომინანტური დასავლეთ-ევრაზიული წარმოშობა ჰქონდათ, უფრო ჰეტეროგენულ რეგიონში, სადაც აღმოსავლეთ აზიური წარმოშობა ბოლო ათასობით წლის განმავლობაში თურქული და მონღოლური ჯგუფების მეშვეობით გაიზარდა, მათ შორის მონღოლეთიდან თურქული და მოგვიანებით მონღოლური ფართომასშტაბიანი მიგრაციები და ადგილობრივი მოსახლეობის ნელი ასიმილაცია. ახ. წ. VIII საუკუნეში ისლამურმა ექსპანსიამ რეგიონს მიაღწია, მაგრამ მნიშვნელოვანი დემოგრაფიული გავლენა არ მოუხდენია. მე-13 საუკუნეში მონღოლთა იმპერიის მიერ ცენტრალურ აზიაში მონღოლთა შემოსევამ რეგიონის უმეტესი ნაწილი მონღოლთა გავლენის ქვეშ მოაქცია, რამაც „უზარმაზარი დემოგრაფიული წარმატება“ აჩვენა, მაგრამ გავლენა არ მოუხდენია კულტურულ ან ენობრივ ლანდშაფტზე.
ოდესღაც ირანელი ხალხებითა და სხვა ინდოევროპულენოვანი ხალხებით დასახლებულმა ცენტრალურმა აზიამ სამხრეთ ციმბირიდან და მონღოლეთიდან წამოსული მრავალი შემოსევა განიცადა, რამაც რეგიონზე მკვეთრი გავლენა მოახდინა. გენეტიკური მონაცემები აჩვენებს, რომ ცენტრალური აზიის სხვადასხვა თურქულენოვან ხალხებს აღმოსავლეთ აზიის დაახლოებით 22%-დან 70%-მდე წარმოადგენენ (წარმოდგენილია „ბაიკალის მონადირე-შემგროვებელი წინაპრებით“, რომლებიც სხვა ჩრდილო-აღმოსავლეთ აზიელებთან და აღმოსავლეთ ციმბირელებთან ერთად არიან), განსხვავებით ირანულენოვანი ცენტრალური აზიელებისგან, კერძოდ, ტაჯიკებისგან , რომლებიც რკინის ხანის ინდო-ირანელებთან გენეტიკურ უწყვეტობას ავლენენ . ზოგიერთი თურქული ეთნიკური ჯგუფი, კერძოდ, ყაზახები , კიდევ უფრო მაღალ აღმოსავლეთ აზიურ წარმომავლობას ავლენენ. ეს აიხსნება ყაზახურ გენომზე მონღოლური მნიშვნელოვანი გავლენით , ცისფერთვალება, ქერა თმა, ცენტრალური აზიის შუა საუკუნეების ყივჩაკებისა და დამპყრობელი შუა საუკუნეების მონღოლების მნიშვნელოვანი შერევით. მონაცემები მიუთითებს, რომ ცენტრალურ აზიაში მონღოლთა შემოსევამ ყაზახების გენეტიკურ შემადგენლობაზე ხანგრძლივი გავლენა მოახდინა.
ბოლოდროინდელი გენეტიკური გენეალოგიური ტესტირების თანახმად , უზბეკების გენეტიკური შერევა სადღაც ირანელ ხალხებსა და მონღოლებს შორისაა კონცენტრირებული . კიდევ ერთი კვლევა აჩვენებს, რომ უზბეკები მჭიდროდ არიან დაკავშირებული ცენტრალური აზიის სხვა თურქულენოვან ხალხებთან და საკმაოდ დაშორებულები არიან ირანელი ხალხისგან. კვლევამ ასევე გააანალიზა დედისა და მამის დნმ-ის ჰაპლოჯგუფები და აჩვენა, რომ თურქულენოვანი ჯგუფები უფრო ერთგვაროვანია, ვიდრე ირანულენოვანი ჯგუფები. [ 77 ] უზბეკებისა და ცენტრალური აზიის სხვა მოსახლეობის სრული გენომის ანალიზის გენეტიკურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ უზბეკური წინაპრების დაახლოებით ~27-60% აღმოსავლეთ აზიური წყაროებიდან მოდის, დანარჩენი წინაპრები (~40–73%) კი ევროპული და ახლო აღმოსავლური კომპონენტებისგან შედგება. ბოლოდროინდელი კვლევის თანახმად, ყირგიზები, ყაზახები, უზბეკები და თურქმენები თავიანთი გენოფონდის უფრო მეტ ნაწილს იზიარებენ აღმოსავლეთ აზიისა და ციმბირის სხვადასხვა პოპულაციასთან, ვიდრე დასავლეთ აზიის ან ევროპის პოპულაციებთან, მიუხედავად იმისა, რომ თურქმენებს დიდი პროცენტი აქვთ აღმოსავლეთით მდებარე პოპულაციებიდან, მათი ძირითადი კომპონენტები ცენტრალური აზიიდან არიან. კვლევა ასევე მიუთითებს, რომ როგორც მიგრაციამ, ასევე ენობრივმა ასიმილაციამ ხელი შეუწყო თურქული ენების გავრცელებას ევრაზიაში.
ცენტრალური აზიის საბჭოთა რეგიონებში ინდუსტრიალიზაციისა და ინფრასტრუქტურის მშენებლობის დიდი პროცესი მიმდინარეობდა , თუმცა ასევე ადგილობრივი კულტურების ჩახშობა, კოლექტივიზაციის პროგრამების წარუმატებლობის შედეგად ასობით ათასი ადამიანის სიკვდილი და ეთნიკური დაძაბულობისა და გარემოსდაცვითი პრობლემების ხანგრძლივი მემკვიდრეობა. საბჭოთა ხელისუფლებამ მილიონობით ადამიანი , მათ შორის მთელი ეროვნების წარმომადგენლები, საბჭოთა კავშირის დასავლეთი რეგიონებიდან ცენტრალურ აზიასა და ციმბირში გადაასახლა . ტურაჯ ატაბაკისა და სანჯიოტ მეჰენდეილის თანახმად, „ 1959 წლიდან 1970 წლამდე საბჭოთა კავშირის სხვადასხვა კუთხიდან დაახლოებით ორი მილიონი ადამიანი გადავიდა ცენტრალურ აზიაში, რომელთაგან დაახლოებით ერთი მილიონი ყაზახეთში გადავიდა საცხოვრებლად“.
თითქმის ყველა ახალ სახელმწიფოში, ყოფილმა კომუნისტური პარტიის წარმომადგენლებმა შეინარჩუნეს ძალაუფლება, როგორც ადგილობრივი გავლენიანი პირები. დამოუკიდებლობის პირველ დღეებში არცერთი ახალი რესპუბლიკა არ შეიძლება ჩაითვალოს ფუნქციურ დემოკრატიად. ყირგიზეთმა, ყაზახეთმა და მონღოლეთმა მოგვიანებით მიაღწიეს პროგრესს უფრო ღია საზოგადოებებისკენ, უზბეკეთისგან, ტაჯიკეთისგან და თურქმენეთისგან განსხვავებით, რომლებმაც შეინარჩუნეს მრავალი რეპრესიული საბჭოთა სტილის ტაქტიკა.
ცენტრალური აზია დიდი ხანია სტრატეგიული მდებარეობაა მხოლოდ ევრაზიის ტერიტორიაზე მდებარე რამდენიმე დიდ ძალასთან სიახლოვის გამო. თავად რეგიონს არასდროს ჰქონია დომინანტური სტაციონარული მოსახლეობა და არც ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა შეეძლო. ამრიგად, ისტორიის განმავლობაში იშვიათად გამხდარა ის იმპერიის ან გავლენიანი სახელმწიფოს ძალაუფლების ცენტრი. ცენტრალური აზია არაერთხელ იყო დაყოფილი, ხელახლა დაყოფილი, დაპყრობილი და ფრაგმენტირებული. ცენტრალური აზია უფრო გარე ძალების ბრძოლის ველად მსახურობდა, ვიდრე დამოუკიდებელ ძალად.
ცენტრალურ აზიას ჰქონდა როგორც უპირატესობა, ასევე ნაკლი - ოთხ ისტორიულ ძალაუფლების ცენტრს შორის ცენტრალური მდებარეობა. მისი ცენტრალური მდებარეობიდან გამომდინარე, მას აქვს წვდომა სავაჭრო გზებზე ყველა რეგიონულ ძალასთან და მისგან. მეორეს მხრივ, მთელი თავისი ისტორიის განმავლობაში ის მუდმივად დაუცველი იყო ყველა მხრიდან თავდასხმების მიმართ, რაც იწვევდა პოლიტიკურ ფრაგმენტაციას ან ძალაუფლების ვაკუუმს, რადგან ის თანმიმდევრულად დომინირებდა.
დიდი თამაშის პერიოდის პოლიტიკური კარიკატურა, რომელზეც გამოსახულია ავღანელი ამირი შერ ალი თავის „მეგობრებთან“ - რუსეთის იმპერიასთან და გაერთიანებულ სამეფოსთან ერთად (1878).ჩრდილოეთით, სტეპები სწრაფ გადაადგილებას უზრუნველყოფდა, თავდაპირველად მომთაბარე ცხენოსანი მეომრებისთვის, როგორიცაა ჰუნები და მონღოლები, ხოლო მოგვიანებით რუსი ვაჭრებისთვის, რომლებსაც საბოლოოდ რკინიგზა უჭერდა მხარს. რუსეთის იმპერიის აღმოსავლეთით გაფართოების პარალელურად, ის ასევე შეიჭრებოდა ცენტრალურ აზიაში ზღვისკენ, თბილი წყლების პორტების საძიებლად. საბჭოთა ბლოკი გააძლიერებდა ჩრდილოეთიდან დომინირებას და შეეცდებოდა ძალაუფლების სამხრეთით, ავღანეთამდე გავრცელებას.
აღმოსავლეთით, ჰანის დინასტიის აბრეშუმის გზის პერიოდიდან მოყოლებული, ჩინეთის იმპერიების დემოგრაფიული და კულტურული წონა განუწყვეტლივ გადადიოდა ცენტრალურ აზიაში . თუმცა, ჩინეთ-საბჭოთა კავშირის დაშლისა და საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, ჩინეთმა თავისი რბილი ძალა ცენტრალურ აზიაში გამოიყენა, განსაკუთრებით ავღანეთის შემთხვევაში, რეგიონში რუსეთის დომინირების წინააღმდეგ საბრძოლველად.
სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ინდოეთის დემოგრაფიული და კულტურული გავლენა იგრძნობოდა ცენტრალურ აზიაში, განსაკუთრებით ტიბეტში, ჰინდუკუშსა და ოდნავ მის ფარგლებს გარეთ. ინდოეთიდან გამომდინარე, ბრიტანეთის იმპერია XIX და XX საუკუნეებში რეგიონში გავლენისთვის რუსეთის იმპერიას ეჯიბრებოდა.
სამხრეთ-დასავლეთით, დასავლეთ აზიის ძალები გაფართოვდნენ ცენტრალური აზიის სამხრეთ რაიონებში (ჩვეულებრივ, უზბეკეთი, ავღანეთი და თურქმენეთი). რამდენიმე სპარსეთის იმპერიამ დაიპყრო და ხელახლა დაიპყრო ცენტრალური აზიის ნაწილები; ალექსანდრე მაკედონელის ელინისტური იმპერია გავრცელდებოდა ცენტრალურ აზიაში; ორი ისლამური იმპერია მნიშვნელოვან გავლენას მოახდენდა მთელ რეგიონში; [ 90 ] და თანამედროვე ირანის სახელმწიფომ ასევე გამოავლინა გავლენა მთელ რეგიონში. თურქეთმა, საერთო თურქული ერის იდენტობის მეშვეობით, თანდათან გაზარდა თავისი კავშირები და გავლენა რეგიონში. გარდა ამისა, მას შემდეგ, რაც უზბეკეთმა გამოაცხადა გაწევრიანების განზრახვა 2018 წლის აპრილში, თურქეთი და ცენტრალური აზიის ყველა თურქულენოვანი სახელმწიფო, თურქმენეთის გარდა, ერთად არიან თურქულენოვანი საბჭოს წევრები .
მეზობელი ქვეყნების გავლენა
ცივი ომის შემდგომ ეპოქაში ცენტრალური აზია ეთნიკური ქვაბია, რომელიც მიდრეკილია არასტაბილურობისა და კონფლიქტებისკენ, ეროვნული იდენტობის განცდის გარეშე, არამედ ისტორიული კულტურული გავლენის, ტომობრივი და კლანური ერთგულებისა და რელიგიური ენთუზიაზმის არეულობაშია. ამ ტერიტორიაზე გავლენას აღარ ახდენს მხოლოდ რუსეთი, არამედ თურქეთი, ირანი, ჩინეთი, იაპონია, პაკისტანი, ინდოეთი და შეერთებული შტატები:
ისლამ კარიმოვი (უზბეკეთის პრეზიდენტი) პენტაგონში , 2002 წლის მარტი
რუსეთი კვლავ დომინირებს პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში ყოფილ სსრკ-ში; თუმცა, სხვა ქვეყნების ამ ტერიტორიაზე შესვლასთან ერთად, რუსეთის გავლენა იკლებს, თუმცა რუსეთი კვლავ ინარჩუნებს სამხედრო ბაზებს ყირგიზეთსა და ტაჯიკეთში .
ამერიკის შეერთებული შტატები, რეგიონში თავისი სამხედრო ჩართულობითა და ნავთობის დიპლომატიით, ასევე მნიშვნელოვნად არის ჩართული რეგიონის პოლიტიკაში. ამერიკის შეერთებული შტატები და ნატოს სხვა წევრები ისლამური რესპუბლიკის პერიოდში ავღანეთში საერთაშორისო უსაფრთხოების დახმარების ძალების ძირითადი კონტრიბუტორები იყვნენ და ასევე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდნენ ცენტრალური აზიის სხვა ქვეყნებში.
ჩინეთს ცენტრალური აზიის სახელმწიფოებთან უსაფრთხოების კავშირები აქვს შანხაის თანამშრომლობის ორგანიზაციის მეშვეობით და ორმხრივად ახორციელებს ენერგეტიკულ ვაჭრობას.
ინდოეთს გეოგრაფიული სიახლოვე აქვს ცენტრალური აზიის რეგიონთან და, გარდა ამისა, მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს ავღანეთზე. ინდოეთს სამხედრო ბაზა აქვს ფარხორში , ტაჯიკეთში და ასევე ფართო სამხედრო ურთიერთობები აქვს ყაზახეთთან და უზბეკეთთან. ლიდერები, რომლებიც ესწრებიან შანხაის თანამშრომლობის ორგანიზაციის სამიტს სამარყანდში , უზბეკეთი, 2022 წელს
თურქეთს ასევე მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს რეგიონში ცენტრალური აზიის თურქულ ხალხებთან ეთნიკური და ენობრივი კავშირების და ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენის მშენებლობაში მონაწილეობის გამო . პოლიტიკური და ეკონომიკური ურთიერთობები სწრაფად ვითარდება (მაგ., თურქეთმა ცოტა ხნის წინ გააუქმა ვიზების მოთხოვნა ცენტრალური აზიის თურქული რესპუბლიკების მოქალაქეებისთვის).
ირანს, ცენტრალური აზიის ნაწილების კონტროლირებადი ისტორიული იმპერიების ცენტრს, რეგიონთან ისტორიული და კულტურული კავშირები აქვს და კასპიის ზღვიდან სპარსეთის ყურემდე ნავთობსადენის მშენებლობას ცდილობს.
იაპონიას მნიშვნელოვანი და მზარდი გავლენა აქვს ცენტრალურ აზიაში, ყაზახეთის დედაქალაქ ასტანას გენერალური გეგმა, რომელიც იაპონელმა არქიტექტორმა კიშო კუროკავამ შექმნა, ხოლო „ ცენტრალური აზია პლუს იაპონია“ ინიციატივა მიზნად ისახავს მათ შორის კავშირების განმტკიცებას და რეგიონის განვითარებასა და სტაბილურობას.
რეგიონი, რუსეთთან ერთად, ასევე წარმოადგენს „დიდი ბრუნვის“ ნაწილს ჰალფორდ მაკინდერის „ ჰარტლენდის“ თეორიის მიხედვით , რომლის მიხედვითაც, ძალა, რომელიც აკონტროლებს ცენტრალურ აზიას - რომელიც უხვად არის დაჯილდოებული ბუნებრივი რესურსებით - საბოლოოდ „მსოფლიოს იმპერია“ გახდება. მაგალითად, რეგიონი დაჯილდოებულია სხვადასხვა მინერალური რესურსებით, როგორიცაა ქრომი , კობალტი , თუთია , სპილენძი , ვერცხლი , ლითიუმი , ტყვია , მოლიბდენი და მრავალი სხვა, რაც მას სუფთა ენერგიის ტექნოლოგიებისთვის კრიტიკული მასალების პოტენციურ მთავარ გლობალურ მიმწოდებლად აქცევს.
ეკონომიური
მშპ-ს ზრდის ტენდენციები ცენტრალურ აზიაში, 2000–2013 წწ. წყარო: იუნესკოს სამეცნიერო ანგარიში: 2030 წლისკენ (2015), დიაგრამა 14.1მშპ ცენტრალურ აზიაში ეკონომიკური სექტორების მიხედვით, 2005 და 2013 წლები. წყარო: იუნესკოს სამეცნიერო ანგარიში: 2030 წლისკენ, დიაგრამა 14.2მშპ-ს განვითარება ერთ სულ მოსახლეზე ცენტრალურ აზიაში, 1973 წლიდან
1990-იანი წლების დასაწყისში დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, ცენტრალური აზიის რესპუბლიკები თანდათანობით გადავიდნენ სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებადი ეკონომიკიდან საბაზრო ეკონომიკაზე. თუმცა, რეფორმები განზრახ თანდათანობითი და შერჩევითი იყო, რადგან მთავრობები ცდილობენ შეამცირონ სოციალური ხარჯები და გააუმჯობესონ ცხოვრების დონე. ხუთივე ქვეყანა ახორციელებს სტრუქტურულ რეფორმებს კონკურენტუნარიანობის გასაუმჯობესებლად. ყაზახეთი ერთადერთი დსთ-ს ქვეყანაა, რომელიც შედის 2020 და 2019 IWB-ის მსოფლიო კონკურენტუნარიანობის რეიტინგებში. კერძოდ, ისინი ახდენენ სამრეწველო სექტორის მოდერნიზებას და ხელს უწყობენ მომსახურების ინდუსტრიების განვითარებას ბიზნესისთვის ხელსაყრელი ფისკალური პოლიტიკისა და სხვა ზომების მეშვეობით, რათა შეამცირონ სოფლის მეურნეობის წილი მშპ-ში. 2005-დან 2013 წლამდე სოფლის მეურნეობის წილი შემცირდა ყველგან, გარდა ტაჯიკეთისა, სადაც ის გაიზარდა, ხოლო ინდუსტრია შემცირდა. ინდუსტრიაში ყველაზე სწრაფი ზრდა დაფიქსირდა თურქმენეთში, ხოლო მომსახურების სექტორმა ყველაზე მეტად პროგრესი განიცადა დანარჩენ ოთხ ქვეყანაში.
ცენტრალური აზიის მთავრობების მიერ გატარებული საჯარო პოლიტიკა ფოკუსირებულია პოლიტიკური და ეკონომიკური სფეროების გარე შოკებისგან დაცვაზე. ეს მოიცავს სავაჭრო ბალანსის შენარჩუნებას, სახელმწიფო ვალის მინიმიზაციას და ეროვნული რეზერვების დაგროვებას. თუმცა, მათ არ შეუძლიათ სრულად დაიცვან თავი ნეგატიური გარე ძალებისგან, როგორიცაა გლობალური სამრეწველო წარმოებისა და საერთაშორისო ვაჭრობის მუდმივად სუსტი აღდგენა 2008 წლიდან. ამის მიუხედავად, ისინი შედარებით უვნებლად გამოვიდნენ 2008 წლის ფინანსური კრიზისიდან . ზრდა მხოლოდ ხანმოკლედ შეფერხდა ყაზახეთში, ტაჯიკეთსა და თურქმენეთში და საერთოდ არ შეფერხდა უზბეკეთში, სადაც ეკონომიკა 2008-დან 2013 წლამდე საშუალოდ წელიწადში 7%-ზე მეტით გაიზარდა. თურქმენეთმა უჩვეულოდ მაღალი, 14.7%-იანი ზრდა 2011 წელს მიაღწია. ყირგიზეთის მაჩვენებლები უფრო არასტაბილური იყო, მაგრამ ეს ფენომენი 2008 წლამდე დიდი ხნით ადრეც შეინიშნებოდა.
რესპუბლიკებმა, რომლებმაც ყველაზე მეტად ისარგებლეს სასაქონლო ბუმით 2000-იანი წლების პირველ ათწლეულში. ყაზახეთსა და თურქმენეთს აქვთ ნავთობისა და ბუნებრივი აირის უხვი მარაგი, ხოლო უზბეკეთის საკუთარი მარაგები მას მეტ-ნაკლებად თვითკმარს ხდის. ყირგიზეთს, ტაჯიკეთსა და უზბეკეთს ოქროს მარაგი აქვთ, ხოლო ყაზახეთს მსოფლიოში ურანის უდიდესი მარაგი აქვს. ბოლო წლებში ბამბის, ალუმინის და სხვა ლითონების (ოქროს გარდა) გლობალური მოთხოვნის მერყეობამ ყველაზე მეტად ტაჯიკეთი დააზარალა, რადგან ალუმინი და ნედლი ბამბა მისი მთავარი ექსპორტია - ტაჯიკური ალუმინის კომპანია ქვეყნის მთავარი სამრეწველო აქტივია. 2014 წლის იანვარში სოფლის მეურნეობის მინისტრმა გამოაცხადა მთავრობის განზრახვა, შეემცირებინა ბამბით დამუშავებული მიწის ფართობი, რათა სხვა კულტურებისთვის ადგილი გაეთავისუფლებინა. უზბეკეთი და თურქმენეთი თავად არიან ბამბის მსხვილი ექსპორტიორები, რომლებიც 2014 წელს მოცულობით მსოფლიოში შესაბამისად მეხუთე და მეცხრე ადგილებს იკავებენ.
მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო ათწლეულის განმავლობაში როგორც ექსპორტი, ასევე იმპორტი მნიშვნელოვნად გაიზარდა, ცენტრალური აზიის რესპუბლიკების ქვეყნები კვლავ დაუცველები არიან ეკონომიკური შოკების მიმართ, ნედლეულის ექსპორტზე დამოკიდებულების, სავაჭრო პარტნიორების შეზღუდული წრის და უმნიშვნელო წარმოების სიმძლავრის გამო. ყირგიზეთს დამატებითი ნაკლი აქვს - რესურსებით ღარიბად ითვლება, თუმცა მას საკმარისი წყალი აქვს. მისი ელექტროენერგიის უმეტესი ნაწილი ჰიდროელექტროსადგურებით გამოიმუშავება.
2010-2012 წლებში ყირგიზეთის ეკონომიკა შეირყა სერიის შედეგად. 2010 წლის აპრილში პრეზიდენტი ყურმანბეკ ბაკიევი სახალხო აჯანყების შედეგად თანამდებობიდან გადააყენეს, ხოლო ყოფილი საგარეო საქმეთა მინისტრი როზა ოტუნბაევა 2011 წლის ნოემბერში ალმაზბეკ ატამბაევის არჩევამდე დროებით პრეზიდენტად დაინიშნა. სურსათის ფასები ზედიზედ ორი წლის განმავლობაში იზრდებოდა და 2012 წელს, გეოლოგიური მოძრაობების შედეგად დაზიანებული ტერიტორიის გამო, კუმტორის ოქროს მაღაროში წარმოება 60%-ით შემცირდა. მსოფლიო ბანკის მონაცემებით, 2010 წელს მოსახლეობის 33.7% აბსოლუტურ სიღარიბეში ცხოვრობდა , ხოლო ერთი წლის შემდეგ - 36.8%.
ბოლო წლებში ეკონომიკური ზრდის მაღალი ტემპების მიუხედავად, ცენტრალურ აზიაში ერთ სულ მოსახლეზე მშპ განვითარებადი ქვეყნების საშუალო მაჩვენებელზე მაღალი მხოლოდ ყაზახეთში (PPP$23,206) და თურქმენეთში (PPP$14,201) იყო 2013 წელს. უზბეკეთში, სადაც რეგიონის მოსახლეობის 45% ცხოვრობს, ის PPP$5,167-მდე დაეცა და კიდევ უფრო დაბალი იყო ყირგიზეთსა და ტაჯიკეთში.
ყაზახეთი ცენტრალური აზიის რეგიონში პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მხრივ ლიდერობს. ყაზახეთის ეკონომიკა ცენტრალურ აზიაში მოზიდული ყველა ინვესტიციის 70%-ზე მეტს შეადგენს.
დიდი სახელმწიფოების ეკონომიკური გავლენის თვალსაზრისით, ჩინეთი ცენტრალური აზიის ერთ-ერთ მთავარ ეკონომიკურ მოთამაშედ ითვლება, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც პეკინმა 2013 წელს წამოიწყო თავისი გრანდიოზული განვითარების სტრატეგია, რომელიც ცნობილია როგორც „ერთი სარტყელი, ერთი გზა“ ინიციატივა (BRI).
ცენტრალური აზიის ქვეყნებმა 2007-დან 2019 წლამდე 378.2 მილიარდი აშშ დოლარის პირდაპირი უცხოური ინვესტიცია (FDI) მოიზიდეს. რეგიონში მიმართული მთლიანი FDI-ის 77.7% ყაზახეთზე მოდიოდა. ყაზახეთი ასევე ცენტრალური აზიის უდიდესი ქვეყანაა, რომელიც რეგიონის მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) 60 პროცენტზე მეტს შეადგენს.
ცენტრალური აზიის ქვეყნები COVID-19 პანდემიის განმავლობაში ეკონომიკურად უკეთეს მდგომარეობაში იყვნენ . სავარაუდოდ, ბევრი ცვლადი იყო მნიშვნელოვანი, მაგრამ ეკონომიკური სტრუქტურის უთანასწორობა, პანდემიის ინტენსივობა და თანმხლები შეკავების ძალისხმევა შესაძლოა დაკავშირებული იყოს ქვეყნების გამოცდილების მრავალფეროვნებასთან. თუმცა, ცენტრალური აზიის ქვეყნები, სავარაუდოდ, მომავალში ყველაზე მეტად დაზარალდებიან. მუდმივად დახურული ბიზნესების მხოლოდ 4% ელის მომავალში დაბრუნებას, სექტორებს შორის უზარმაზარი განსხვავებებით, რომელიც მერყეობს საცხოვრებლისა და კვების მომსახურების 3%-დან საცალო ვაჭრობის 27%-მდე.
2022 წელს ექსპერტებმა შეაფასეს, რომ გლობალური კლიმატის ცვლილება, სავარაუდოდ, ცენტრალურ აზიას მრავალ ეკონომიკურ რისკს შეუქმნის და შესაძლოა, მილიარდობით დოლარის ზარალი გამოიწვიოს, თუ რეგიონში ტემპერატურის მატებასთან გასამკლავებლად სათანადო ადაპტაციის ზომები არ შემუშავდება.
შანხაის თანამშრომლობის ორგანიზაცია (SCO) : ყაზახეთი, ყირგიზეთი, ტაჯიკეთი და უზბეკეთი ამ ორგანიზაციის სრულუფლებიანი წევრები არიან ჩინეთის, რუსეთის, ინდოეთის, პაკისტანის, ირანისა და ბელარუსის გვერდით. თურქმენეთი, როგორც წესი, ინარჩუნებს ნეიტრალიტეტის პოლიტიკას, მაგრამ თანამშრომლობს SCO-სთან.
დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა (დსთ) : ყაზახეთი, ყირგიზეთი, ტაჯიკეთი და უზბეკეთი სრულუფლებიანი წევრები არიან რუსეთი, სომხეთი, აზერბაიჯანი და ბელარუსი. თურქმენეთს ასევე აქვს ასოცირებული წევრის სტატუსი, რომელმაც მუდმივი წევრობიდან 2005 წელს გადაინაცვლა.
ცენტრალური აზიის რესპუბლიკები ასევე არიან არაერთი რეგიონალური ეკონომიკური ორგანიზაციის წევრები, რომელთა მიზანია ვაჭრობის წახალისება და ბარიერების მოხსნა.
ევრაზიის ეკონომიკური კავშირი (EAEC) : ყაზახეთი და ყირგიზეთი სრულუფლებიანი წევრები არიან რუსეთთან, სომხეთთან და ბელარუსთან ერთად. უზბეკეთი და ტაჯიკეთი თანამშრომლობენ ბლოკთან, ხოლო უზბეკეთს დამკვირვებლის სტატუსი 2020 წლიდან აქვს.
ეს რეგიონული დაჯგუფებები შეიქმნა ისეთი გარე ძალაუფლების ცენტრების ხელმძღვანელობით, როგორიცაა პეკინი ან მოსკოვი . ეს იმიტომ ხდება, რომ ისტორიულად, ცენტრალური აზიის სახელმწიფოების ეკონომიკური კავშირები უფრო დიდ რეგიონულ მეზობლებთან, როგორიცაა ჩინეთი ან რუსეთი, უფრო მნიშვნელოვანი იყო, ვიდრე რეგიონულ მეზობლებთან კავშირები, რადგან ისინი ამ ზესახელმწიფოების ეკონომიკებთან ვაჭრობაზე იყვნენ დამოკიდებულნი.
ცენტრალური აზია მსოფლიოში ერთადერთ რეგიონად რჩება, რომელსაც საკუთარი ეკონომიკური ბლოკი არ გააჩნია. რეგიონში ერთიანობის ეს ნაკლებობა აღწერილია, როგორც „არასაკმარისად გამოყენებული რესურსი“, რომლის მოგვარებაც „მნიშვნელოვან ბიძგს მისცემს სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებას და გააძლიერებს თანამშრომლობით ურთიერთობებს ადგილობრივ თემებს შორის“.
საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, ცენტრალური აზიის რესპუბლიკებმა გააცნობიერეს ერთმანეთთან უფრო ფართო რეგიონული თანამშრომლობისა და ინტეგრაციის აუცილებლობა, რათა შეინარჩუნონ და განავითარონ თავიანთი სატრანსპორტო ქსელები, ენერგეტიკული, საკომუნიკაციო და სარწყავი სისტემები. მხოლოდ ყაზახეთი, აზერბაიჯანი და თურქმენეთი ესაზღვრება კასპიის ზღვას და არცერთ რესპუბლიკას არ აქვს ოკეანეზე პირდაპირი წვდომა, რაც ართულებს ნახშირწყალბადების ტრანსპორტირებას, კერძოდ, მსოფლიო ბაზრებზე.
მას შემდეგ სხვა ინიციატივებიც წამოიწყეს, თუმცა ეკონომიკური ინტეგრაციის მცდელობებში, როგორც წესი, რეგიონგარეშე ზესახელმწიფოები დომინირებდნენ. მაგალითად, ალმატი-ბიშკეკის ეკონომიკური დერეფანი (ABEC) საზღვრისპირა ინტეგრაციის პილოტური პროექტია, რომლის მიზანია მგზავრობის დროის შემცირება, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის საბითუმო ბაზრებისთვის აგრეგირება და ერთიანი ბაზრის შექმნა ჯანდაცვის, განათლებისა და ტურიზმისთვის.
ყირგიზეთის გარდა ყველგან ძლიერი ეკონომიკური ზრდით გაძლიერებული ეროვნული განვითარების სტრატეგიები ხელს უწყობს ახალი მაღალტექნოლოგიური ინდუსტრიების განვითარებას, აერთიანებს რესურსებს და ეკონომიკის საექსპორტო ბაზრებზე ორიენტაციას. საბჭოთა ეპოქაში დაარსებული მრავალი ეროვნული კვლევითი ინსტიტუტი მას შემდეგ მოძველდა ახალი ტექნოლოგიების განვითარებისა და ეროვნული პრიორიტეტების შეცვლის გამო. ამან აიძულა ქვეყნები 2009 წლიდან შეემცირებინათ ეროვნული კვლევითი ინსტიტუტების რაოდენობა არსებული ინსტიტუტების დაჯგუფებით კვლევითი ცენტრების შესაქმნელად. თურქმენეთის მეცნიერებათა აკადემიის რამდენიმე ინსტიტუტი 2014 წელს გაერთიანდა: ბოტანიკის ინსტიტუტი გაერთიანდა სამკურნალო მცენარეების ინსტიტუტთან და გახდა ბიოლოგიისა და სამკურნალო მცენარეების ინსტიტუტი ; მზის ინსტიტუტი გაერთიანდა ფიზიკისა და მათემატიკის ინსტიტუტთან და გახდა მზის ენერგიის ინსტიტუტი ; ხოლო სეისმოლოგიის ინსტიტუტი გაერთიანდა სეისმოლოგიის სახელმწიფო სამსახურთან და გახდა სეისმოლოგიისა და ატმოსფერული ფიზიკის ინსტიტუტი . უზბეკეთში , მინისტრთა კაბინეტის მიერ 2012 წლის თებერვალში გამოცემული დადგენილების შემდეგ, მეცნიერებათა აკადემიის 10-ზე მეტი დაწესებულება რეორგანიზებულ იქნა. მიზანია აკადემიური კვლევის პრობლემების გადაჭრაზე ორიენტირება და ძირითად და გამოყენებით კვლევებს შორის უწყვეტობის უზრუნველყოფა. მაგალითად, მათემატიკისა და ინფორმაციული ტექნოლოგიების კვლევითი ინსტიტუტი უზბეკეთის ეროვნულ უნივერსიტეტს დაექვემდებარა, ხოლო სამარყანდის რეგიონული პრობლემების ყოვლისმომცველი კვლევის ინსტიტუტი სამარყანდის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფარგლებში გარემოსდაცვით საკითხებზე პრობლემების გადაჭრის ლაბორატორიად გარდაიქმნა . სხვა კვლევითი ინსტიტუტები , როგორიცაა გენომიკისა და ბიოინფორმატიკის ცენტრი , უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადემიასთან დარჩნენ .
ყაზახეთი და თურქმენეთი ასევე აშენებენ ტექნოლოგიურ პარკებს ინფრასტრუქტურის მოდერნიზაციის მცდელობის ფარგლებში. 2011 წელს თურქმენეთის დედაქალაქ აშხაბადთან ახლოს, სოფელ ბიკროვაში ტექნოპარკის მშენებლობა დაიწყო. ის გააერთიანებს კვლევას, განათლებას, სამრეწველო ობიექტებს, ბიზნეს ინკუბატორებსა და საგამოფენო ცენტრებს. ტექნოპარკი მოიცავს ალტერნატიული ენერგიის წყაროების (მზე, ქარი) კვლევას და ნანოტექნოლოგიების ასიმილაციას. 2010-დან 2012 წლამდე ტექნოლოგიური პარკები შეიქმნა აღმოსავლეთ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ ყაზახეთის ოლქებში (ადმინისტრაციული ერთეულები) და დედაქალაქ ასტანაში. აღმოსავლეთ ყაზახეთის ოლქში ასევე შეიქმნა მეტალურგიის ცენტრი, ასევე ნავთობისა და გაზის ტექნოლოგიების ცენტრი, რომელიც დაგეგმილი კასპიის ენერგეტიკული ჰაბის ნაწილი იქნება. გარდა ამისა, ყაზახეთში შეიქმნა ტექნოლოგიების კომერციალიზაციის ცენტრი, როგორც პარასატის ეროვნული სამეცნიერო-ტექნოლოგიური ჰოლდინგის ნაწილი, რომელიც 2008 წელს დაარსებული სააქციო საზოგადოებაა და 100%-ით სახელმწიფო საკუთრებაშია. ცენტრი მხარს უჭერს კვლევით პროექტებს ტექნოლოგიური მარკეტინგის, ინტელექტუალური საკუთრების დაცვის, ტექნოლოგიური ლიცენზირების კონტრაქტებისა და სტარტაპების მიმართულებით. ცენტრი გეგმავს ტექნოლოგიური აუდიტის ჩატარებას ყაზახეთში და კვლევის შედეგებისა და ტექნოლოგიების კომერციალიზაციის მარეგულირებელი სამართლებრივი ჩარჩოს გადახედვას.
ცენტრალურ აზიაში კვლევაზე დანახარჯების ტენდენციები, მშპ-სთან მიმართებაში პროცენტული მაჩვენებლით, 2001–2013 წწ. წყარო: იუნესკოს მეცნიერების ანგარიში: 2030 (2015), დიაგრამა 14.3
ქვეყნები ცდილობენ გაზარდონ ტრადიციული მოპოვებითი სექტორების ეფექტურობა, მაგრამ ასევე უფრო მეტად გამოიყენონ საინფორმაციო და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები და სხვა თანამედროვე ტექნოლოგიები, როგორიცაა მზის ენერგია, ბიზნეს სექტორის, განათლებისა და კვლევის განვითარების მიზნით. 2013 წლის მარტში, პრეზიდენტის ბრძანებულებით, აზიის განვითარების ბანკისა და სხვა ინსტიტუტების დაფინანსებით, უზბეკეთში ალტერნატიული ენერგიის წყაროების განვითარების ხელშეწყობის მიზნით, შეიქმნა ორი კვლევითი ინსტიტუტი: SPU ფიზიკურ-ტექნიკური ინსტიტუტი ( ფიზიკის მზის ინსტიტუტი ) და საერთაშორისო მზის ენერგიის ინსტიტუტი . 2011 წლიდან სამი უნივერსიტეტი შეიქმნა სტრატეგიულ ეკონომიკურ სფეროებში კომპეტენციის გასაძლიერებლად: ნაზარბაევის უნივერსიტეტი ყაზახეთში (პირველი მიღება 2011 წელს), საერთაშორისო კვლევითი უნივერსიტეტი, ინჰას უნივერსიტეტი უზბეკეთში (პირველი მიღება 2014 წელს), რომელიც სპეციალიზირებულია საინფორმაციო და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიებში, და ნავთობისა და გაზის საერთაშორისო უნივერსიტეტი თურქმენეთში (დაარსდა 2013 წელს). ყაზახეთი და უზბეკეთი ორივე აზოგადებენ უცხო ენების სწავლებას სკოლაში, საერთაშორისო კავშირების ხელშეწყობის მიზნით. ყაზახეთმა და უზბეკეთმა, შესაბამისად, 2007 და 2012 წლებში მიიღეს სამსაფეხურიანი ბაკალავრის, მაგისტრის და დოქტორის ხარისხის სისტემა, რომელიც თანდათანობით ცვლის საბჭოთა მეცნიერებათა კანდიდატებისა და დოქტორების სისტემას. 2010 წელს ყაზახეთი გახდა ბოლონიის პროცესის ერთადერთი ცენტრალური აზიის წევრი , რომელიც ცდილობს უმაღლესი განათლების სისტემების ჰარმონიზაციას ევროპული უმაღლესი განათლების სივრცის შესაქმნელად.
ფინანსური ინვესტიციები კვლევაში
ცენტრალური აზიის რესპუბლიკების ამბიციას, განავითარონ ბიზნეს სექტორი, განათლება და კვლევა, ხელს უშლის კვლევასა და განვითარებაში ქრონიკული დაბალი ინვესტიციები. 2013 წლამდე ათწლეულის განმავლობაში, რეგიონში კვლევასა და განვითარებაში ინვესტიციები მშპ-ს 0.2–0.3%-ის გარშემო მერყეობდა. უზბეკეთმა ეს ტენდენცია 2013 წელს დაარღვია და საკუთარი კვლევის ინტენსივობა მშპ-ს 0.41%-მდე გაზარდა.
ყაზახეთი ერთადერთი ქვეყანაა, სადაც ბიზნეს საწარმოები და კერძო არაკომერციული სექტორები მნიშვნელოვან წვლილს შეაქვთ კვლევასა და განვითარებაში - თუმცა, კვლევის ინტენსივობა ყაზახეთში საერთო ჯამში დაბალია: 2013 წელს მშპ-ს მხოლოდ 0.18%. გარდა ამისა, ყაზახეთში კვლევას მხოლოდ რამდენიმე სამრეწველო საწარმო ატარებს. იუნესკოს სტატისტიკის ინსტიტუტის კვლევის თანახმად, 2012 წელს ქვეყნის წარმოების კომპანიებიდან მხოლოდ ერთი რვადან (12.5%) იყო აქტიური ინოვაციების სფეროში. საწარმოები უპირატესობას ანიჭებენ ტექნოლოგიური გადაწყვეტილებების შეძენას, რომლებიც უკვე იმპორტირებულ მანქანა-დანადგარებსა და აღჭურვილობაშია ასახული. ფირმების მხოლოდ 4% ყიდულობს ამ ტექნოლოგიასთან დაკავშირებულ ლიცენზიებსა და პატენტებს. მიუხედავად ამისა, როგორც ჩანს, კვლევის პროდუქტებზე მოთხოვნა იზრდება, რადგან საწარმოებმა 2008 წელს სამეცნიერო და ტექნოლოგიურ მომსახურებაზე 4.5-ჯერ მეტი დახარჯეს, ვიდრე 1997 წელს.
ტენდენციები მკვლევარებში
ცენტრალური აზიის მკვლევრები დასაქმების სექტორის (HC) მიხედვით, 2013. წყარო: იუნესკოს მეცნიერების ანგარიში: 2030 წლისკენ (2015), დიაგრამა 14.5
ყაზახეთსა და უზბეკეთში ცენტრალურ აზიაში მკვლევართა ყველაზე მაღალი სიმჭიდროვეა. მკვლევართა რაოდენობა მილიონ მოსახლეზე ყაზახეთში (1046) მსოფლიო საშუალო მაჩვენებელთან ახლოსაა (1,083 2013 წელს) და უზბეკეთში მსოფლიო საშუალო მაჩვენებელზე (1,097) მაღალია. [ 102 ]
ყაზახეთი ცენტრალური აზიის ერთადერთი ქვეყანაა, სადაც ბიზნეს საწარმოები და კერძო არაკომერციული სექტორები მნიშვნელოვან წვლილს შეაქვთ კვლევასა და განვითარებაში. უზბეკეთი განსაკუთრებით დაუცველ მდგომარეობაშია, რადგან ის დიდად არის დამოკიდებული უმაღლეს განათლებაზე: 2013 წელს მკვლევართა სამი მეოთხედი დასაქმებული იყო უნივერსიტეტის სექტორში და მხოლოდ 6% ბიზნეს საწარმოების სექტორში. უზბეკი უნივერსიტეტის მკვლევართა უმეტესობა პენსიაზე გასვლას უახლოვდება, რაც საფრთხეს უქმნის უზბეკეთის კვლევით მომავალს. მეცნიერებათა კანდიდატის, მეცნიერებათა დოქტორის ან დოქტორის ხარისხის მქონე თითქმის ყველა ადამიანი 40 წელზე მეტი ასაკისაა, ხოლო ნახევარი - 60 წელზე მეტი; მკვლევართა სამიდან ერთზე მეტს (38.4%) აქვს დოქტორის ხარისხი ან მისი ეკვივალენტი, დანარჩენს კი ბაკალავრის ან მაგისტრის ხარისხი.
ცენტრალური აზიელი მკვლევრები მეცნიერების დარგის მიხედვით, 2013 წელი. წყარო: იუნესკოს მეცნიერების ანგარიში: 2030 წლისკენ (2015), სურათი 14.4
საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ყაზახეთში, ყირგიზეთსა და უზბეკეთში ქალი მკვლევარების წილი 40%-ზე მეტია. ყაზახეთმა გენდერული თანასწორობაც კი მიაღწია, სადაც ყაზახი ქალები დომინირებენ სამედიცინო და ჯანდაცვის კვლევებში და 2013 წელს ინჟინერიისა და ტექნოლოგიების მკვლევართა დაახლოებით 45-55%-ს წარმოადგენენ. თუმცა, ტაჯიკეთში 2013 წელს მეცნიერთა მხოლოდ ერთი მესამედი (34%) იყო ქალი, რაც 2002 წლის 40%-თან შედარებით ნაკლებია. მიუხედავად იმისა, რომ ტაჯიკ ქალებს თანაბარი უფლებებისა და შესაძლებლობების მინიჭების პოლიტიკა არსებობს, ეს პოლიტიკა არასაკმარისად არის დაფინანსებული და ცუდად არის გაგებული. თურქმენეთმა ქალებისთვის თანასწორობის სახელმწიფო გარანტია 2007 წელს მიღებული კანონის შემდეგ შესთავაზა, მაგრამ ხელმისაწვდომი მონაცემების არარსებობის გამო შეუძლებელია რაიმე დასკვნის გაკეთება კანონის კვლევაზე გავლენის შესახებ. რაც შეეხება თურქმენეთს, ის არ აქვეყნებს მონაცემებს უმაღლესი განათლების, კვლევის ხარჯების ან მკვლევარების შესახებ.
ცენტრალურ აზიაში მეცნიერებასა და ინჟინერიაში მიღებული დოქტორის ხარისხები, 2013 ან უახლოესი წელი ( იუნესკოს მეცნიერების ანგარიში: 2030 წლისკენ (2015), ცხრილი 14.1)
დოქტორები
მეცნიერებათა დოქტორები
ინჟინერიის დოქტორები
სულ
ქალები (%)
სულ
ქალები (%)
სულ
ქალები
სულ
ქალები (%)
სულ
ქალები
მილიონ მოსახლეზე.
მილიონ მოსახლეზე.
ყაზახეთი (2013)
247
51
73
60
4.4
2.7
37
38
2.3
0.9
ყირგიზეთი (2012)
499
63
91
63
16.6
10.4
54
63
–
–
ტაჯიკეთი (2012)
331
11
31
–
3.9
–
14
–
–
–
უზბეკეთი (2011)
838
42
152
30
5.4
1.6
118
27.0
შენიშვნა: მეცნიერებათა დოქტორის ხარისხი მოიცავს სიცოცხლის შემსწავლელ მეცნიერებებს, ფიზიკურ მეცნიერებებს, მათემატიკასა და სტატისტიკას, ასევე გამოთვლით მეცნიერებებს; ინჟინერიის დოქტორის ხარისხი ასევე მოიცავს წარმოებასა და მშენებლობას. ცენტრალური აზიისთვის, PhD-ის ზოგადი ტერმინი ასევე მოიცავს მეცნიერებათა კანდიდატის და მეცნიერებათა დოქტორის ხარისხებს. თურქმენეთის შესახებ მონაცემები მიუწვდომელია.
ცენტრალური აზიელი მკვლევრები მეცნიერების სფეროსა და სქესის მიხედვით, 2013 ან უახლოესი წელი ( იუნესკოს მეცნიერების ანგარიში: 2030 წლისკენ (2015), ცხრილი 14.1)
მკვლევართა საერთო რაოდენობა (საშტატო ერთეულების რაოდენობა)
მკვლევარები მეცნიერების სფეროს მიხედვით (საშტატო ერთეულების რაოდენობა)
ბუნებისმეტყველება
ინჟინერია და ტექნოლოგია
სამედიცინო და ჯანდაცვის მეცნიერებები
სოფლის მეურნეობის მეცნიერებები
სოციალური მეცნიერებები
ჰუმანიტარული მეცნიერებები
სულ
მილიონ მოსახლეზე .
ქალების რაოდენობა
ქალები (%)
სულ
ქალები (%)
სულ
ქალები (%)
სულ
ქალები (%)
სულ
ქალები (%)
სულ
ქალები (%)
სულ
ქალები (%)
ყაზახეთი (2013)
17,195
1,046
8,849
51.5
5,091
51.9
4,996
44.7
1,068
69.5
2,150
43.4
1,776
61.0
2 114
57.5
ყირგიზეთი (2011)
2,224
412
961
43.2
593
46.5
567
30.0
393
44.0
212
50.0
154
42.9
259
52.1
ტაჯიკეთი (2013)
2,152
262
728
33.8
509
30.3
206
18.0
374
67.6
472
23.5
335
25.7
256
34.0
უზბეკეთი (2011)
30,890
1,097
12,639
40.9
6,910
35.3
4,982
30.1
3,659
53.6
1,872
24.8
6,817
41.2
6,650
52.0
კვლევის შედეგები
ცენტრალური აზიის სამეცნიერო პუბლიკაციები, რომლებიც Thomson Reuters-ის Web of Science-ის კატალოგშია შეტანილი, Science Citation Index Expanded, 2005–2014, UNESCO-ს მეცნიერების ანგარიში: 2030 წლისკენ (2015), სურათი 14.6
ცენტრალურ აზიაში გამოქვეყნებული სამეცნიერო ნაშრომების რაოდენობა 2005-დან 2014 წლამდე თითქმის 50%-ით გაიზარდა, რასაც ყაზახეთი უწყობდა ხელს, რომელმაც ამ პერიოდში უზბეკეთს გაუსწრო და რეგიონში ყველაზე ნაყოფიერი სამეცნიერო გამომცემელი გახდა, Thomson Reuters-ის Web of Science-ის (Science Citation Index Expanded) მონაცემებით. 2005-დან 2014 წლამდე ყაზახეთში რეგიონიდან სამეცნიერო ნაშრომების წილი 35%-დან 56%-მდე გაიზარდა. მიუხედავად იმისა, რომ რეგიონიდან გამოქვეყნებული ნაშრომების ორ მესამედს უცხოელი თანაავტორი ჰყავს, ძირითადი პარტნიორები, როგორც წესი, ცენტრალური აზიის ფარგლებს გარეთ არიან, კერძოდ, რუსეთის ფედერაცია, აშშ, გერმანია, გაერთიანებული სამეფო და იაპონია.
2008-დან 2013 წლამდე აშშ-ის პატენტებისა და სავაჭრო ნიშნების ოფისში ხუთი ყაზახური პატენტი დარეგისტრირდა, უზბეკ გამომგონებლებს კი სამი, ხოლო ცენტრალური აზიის დანარჩენ სამ რესპუბლიკას - ყირგიზეთს, ტაჯიკეთსა და თურქმენეთს - საერთოდ არცერთი.
ცენტრალური აზიის მოსახლეობის მიერ 2008-2013 წლებში გამოქვეყნებული სტატიების ჯამური რაოდენობა მეცნიერების სფეროების მიხედვით. წყარო: იუნესკოს მეცნიერების ანგარიში: 2030 წლისკენ (2015), დიაგრამა 14.6
ყაზახეთი ცენტრალური აზიის მაღალტექნოლოგიური პროდუქტების მთავარი მოვაჭრეა. ყაზახეთის იმპორტი 2008 წლიდან 2013 წლამდე თითქმის გაორმაგდა, 2.7 მილიარდი აშშ დოლარიდან 5.1 მილიარდ აშშ დოლარამდე . კომპიუტერების, ელექტრონიკისა და ტელეკომუნიკაციების იმპორტი მკვეთრად გაიზარდა; ამ პროდუქტებმა 2008 წელს 744 მილიონი აშშ დოლარის ინვესტიცია შეადგინა, ხუთი წლის შემდეგ კი 2.6 მილიარდ აშშ დოლარამდე. ექსპორტის ზრდა უფრო თანდათანობითი იყო - 2.3 მილიარდი აშშ დოლარიდან 3.1 მილიარდ აშშ დოლარამდე - და მასში დომინირებდა ქიმიური პროდუქტები (ფარმაცევტული პროდუქტების გარდა), რომლებიც 2008 წელს ექსპორტის ორ მესამედს (1.5 მილიარდი აშშ დოლარი) და 2013 წელს 83%-ს (2.6 მილიარდი აშშ დოლარი) შეადგენდა.
საერთაშორისო თანამშრომლობა მეცნიერებასა და ტექნოლოგიებში
ცენტრალური აზიის სახელმწიფოები ასევე თანამშრომლობენ მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების სფეროში. მაგალითად, ევრაზიის ეკონომიკური კავშირი, სავარაუდოდ, წაახალისებს ბიზნეს კავშირებს და სამეცნიერო მობილობას, რადგან ის მოიცავს შრომის თავისუფალი მიმოქცევის და ერთიანი საპატენტო რეგულაციების უზრუნველყოფას.
ყაზახეთი და ტაჯიკეთი მონაწილეობდნენ ევრაზიის ეკონომიკური საზოგადოების , ევრაზიის ეკონომიკური კავშირის წინამორბედის , მიერ წამოწყებულ ინოვაციური ბიოტექნოლოგიების პროგრამაში (2011–2015). პროგრამაში ასევე მონაწილეობდნენ ბელარუსი და რუსეთის ფედერაცია. ამ პროგრამის ფარგლებში, პრიზები გაიცა ყოველწლიურ ბიოინდუსტრიის გამოფენასა და კონფერენციაზე. 2012 წელს მონაწილეობა მიიღო 86 რუსულმა ორგანიზაციამ, პლუს სამმა ბელორუსიიდან, ერთმა ყაზახეთიდან და სამმა ტაჯიკეთიდან, ასევე ორმა სამეცნიერო-კვლევითმა ჯგუფმა გერმანიიდან. იმ დროს, რუსეთის ფედერაციაში გენეტიკისა და სამრეწველო მიკროორგანიზმების სელექციის გენეტიკის სახელმწიფო კვლევითი ინსტიტუტის სამეცნიერო დირექტორმა, ვლადიმერ დებაბოვმა, ხაზი გაუსვა ბიოინდუსტრიის განვითარების უდიდეს მნიშვნელობას. „დღევანდელ მსოფლიოში არსებობს ძლიერი ტენდენცია, გადავიდეს ნავთობქიმიური პროდუქტებიდან განახლებად ბიოლოგიურ წყაროებზე“, - თქვა მან. „ბიოტექნოლოგია ორ-სამჯერ უფრო სწრაფად ვითარდება, ვიდრე ქიმიკატები.“
ყაზახეთმა ასევე მიიღო მონაწილეობა ევრაზიის ეკონომიკური თანამეგობრობის მეორე პროექტში, ინოვაციური ტექნოლოგიების ცენტრის დაარსებაში 2013 წლის 4 აპრილს, რუსეთის სავენჩურო კომპანიას (სამთავრობო ფონდი), ყაზახეთის სააქციო საზოგადოებას ეროვნულ სააგენტოსა და ბელორუსის ინოვაციურ ფონდს შორის ხელშეკრულების ხელმოწერით. შერჩეული თითოეული პროექტი 3-90 მილიონი აშშ დოლარის დაფინანსების უფლებას იღებს და ხორციელდება საჯარო-კერძო პარტნიორობის ფარგლებში. პირველი რამდენიმე დამტკიცებული პროექტი ფოკუსირებული იყო სუპერკომპიუტერებზე, კოსმოსურ ტექნოლოგიებზე, მედიცინაზე, ნავთობის გადამუშავებაზე, ნანოტექნოლოგიებსა და ბუნებრივი რესურსების ეკოლოგიურ გამოყენებაზე. როგორც კი ეს საწყისი პროექტები სიცოცხლისუნარიან კომერციულ პროდუქტებს გამოიმუშავებს, სავენჩურო კომპანია მოგების რეინვესტირებას ახალ პროექტებში გეგმავს. ეს სავენჩურო კომპანია არ არის წმინდა ეკონომიკური სტრუქტურა; ის ასევე შექმნილია სამ მონაწილე ქვეყანას შორის საერთო ეკონომიკური სივრცის ხელშეწყობისთვის. ყაზახეთი აღიარებს სამოქალაქო საზოგადოების ინიციატივების როლს COVID-19 კრიზისის შედეგების მოსაგვარებლად.
ცენტრალური აზიის ხუთი რესპუბლიკიდან ოთხი ასევე მონაწილეობდა ევროკავშირის მიერ 2013 წლის სექტემბერში დაწყებულ პროექტში, IncoNet CA. ამ პროექტის მიზანია ცენტრალური აზიის ქვეყნების წახალისება, მონაწილეობა მიიღონ Horizon 2020-ის , ევროკავშირის კვლევისა და ინოვაციების დაფინანსების მერვე პროგრამის, ფარგლებში განხორციელებულ კვლევით პროექტებში. ამ კვლევითი პროექტების ფოკუსი სამ საზოგადოებრივ გამოწვევაზეა, რომლებიც ევროკავშირისა და ცენტრალური აზიისთვის ორმხრივ ინტერესს წარმოადგენს, კერძოდ: კლიმატის ცვლილება, ენერგეტიკა და ჯანდაცვა. IncoNet CA ეფუძნება სხვა რეგიონებში, როგორიცაა აღმოსავლეთ ევროპა, სამხრეთ კავკასია და დასავლეთ ბალკანეთი, მოცული ადრეული პროექტების გამოცდილებას. IncoNet CA ფოკუსირებულია ცენტრალურ აზიასა და ევროპაში კვლევითი დაწესებულებების დაძმობილებაზე. მასში მონაწილეობს პარტნიორი ინსტიტუტების კონსორციუმი ავსტრიიდან, ჩეხეთიდან, ესტონეთიდან, გერმანიიდან, უნგრეთიდან, ყაზახეთიდან, ყირგიზეთიდან, პოლონეთიდან, პორტუგალიიდან, ტაჯიკეთიდან, თურქეთიდან და უზბეკეთიდან. 2014 წლის მაისში ევროკავშირმა გამოაცხადა 24-თვიანი კონკურსი დაძმობილებული ინსტიტუტებისგან - უნივერსიტეტებისგან, კომპანიებისგან და კვლევითი ინსტიტუტებისგან - 10 000 ევრომდე დაფინანსების მისაღებად, რათა მათ შეძლონ ერთმანეთის ობიექტების მონახულება პროექტის იდეების განსახილველად ან ერთობლივი ღონისძიებების, მაგალითად, სემინარების მოსამზადებლად.
საერთაშორისო მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების ცენტრი (ISTC) 1992 წელს დაარსდა ევროკავშირის, იაპონიის, რუსეთის ფედერაციისა და აშშ-ს მიერ, რათა იარაღის მეცნიერები სამოქალაქო კვლევით პროექტებში ჩაერთოთ და ტექნოლოგიების გადაცემას ხელი შეუწყოთ. ISTC-ის ფილიალები გაიხსნა შეთანხმების შემდეგ მხარე ქვეყნებში: სომხეთი, ბელარუსი, საქართველო, ყაზახეთი, ყირგიზეთი და ტაჯიკეთი. ISTC-ის შტაბ-ბინა ყაზახეთში, ნაზარბაევის უნივერსიტეტში 2014 წლის ივნისში გადაიტანეს, სამი წლის შემდეგ, რაც რუსეთის ფედერაციამ ცენტრიდან გასვლის შესახებ განაცხადა.
ცენტრალურ აზიაში ფოტოგრაფიის განვითარება 1882 წლის შემდეგ დაიწყო, როდესაც რუსი მენონიტი ფოტოგრაფი, სახელად ვილჰელმ პენერი, ხივას სახანოში გადავიდა მენონიტების ცენტრალურ აზიაში მიგრაციის დროს, რომელსაც კლაას ეპ უმცროსი ხელმძღვანელობდა. ხივას სახანოში ჩასვლისთანავე პენერმა თავისი ფოტოგრაფიული უნარები ადგილობრივ სტუდენტ ხუდაიბერგენ დივანოვს გაუზიარა, რომელიც მოგვიანებით უზბეკური ფოტოგრაფიის ფუძემდებელი გახდა .
ზოგიერთი ასევე სწავლობს ყირგიზეთის ეპიკური პოემის, „მანასის“ , სიმღერას (მათ, ვინც მხოლოდ „მანასს“ სწავლობს, მაგრამ იმპროვიზაციას არ აკეთებს, მანაშებს უწოდებენ ). საბჭოთა კავშირის დროს აკინების შესრულება ხელისუფლებამ აითვისა და შემდგომში პოპულარობა დაკარგა. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ , მან აღორძინება განიცადა, თუმცა აკინები კვლავ იყენებენ თავიანთ ხელოვნებას პოლიტიკური კანდიდატების მხარდასაჭერად. 2005 წლის „ვაშინგტონ პოსტის“ სტატიაში აკინების იმპროვიზაციულ ხელოვნებასა და დასავლეთში შესრულებულ თანამედროვე ფრისტაილ რეპს შორის მსგავსება იყო შემოთავაზებული .
რუსული კოლონიზაციის შედეგად, ცენტრალურ აზიაში განვითარდა ევროპული სახვითი ხელოვნება - ფერწერა, ქანდაკება და გრაფიკა. საბჭოთა რეჟიმის პირველ წლებში გაჩნდა მოდერნიზმი, რომელიც რუსული ავანგარდული მოძრაობით იყო შთაგონებული. 1980-იან წლებამდე ცენტრალური აზიის ხელოვნება საბჭოთა ხელოვნების ზოგად ტენდენციებთან ერთად ვითარდებოდა. 1990-იან წლებში რეგიონის ხელოვნებამ მნიშვნელოვანი ცვლილებები განიცადა. ინსტიტუციურად, ხელოვნების ზოგიერთი დარგი ხელოვნების ბაზრის დაბადებით რეგულირდებოდა, ზოგი ოფიციალური შეხედულებების წარმომადგენლად რჩებოდა, ზოგი კი საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ იყო დაფინანსებული. 1990-2000 წლები თანამედროვე ხელოვნების დამკვიდრების დრო იყო. რეგიონში მრავალი მნიშვნელოვანი საერთაშორისო გამოფენა იმართება, ცენტრალური აზიის ხელოვნება წარმოდგენილია ევროპისა და ამერიკის მუზეუმებში, ხოლო ვენეციის ბიენალეზე ცენტრალური აზიის პავილიონი 2005 წლიდან იმართება.
საცხენოსნო სპორტი ტრადიციულ სპორტს წარმოადგენს ცენტრალურ აზიაში, ისეთი დისციპლინებით, როგორიცაა გამძლეობის ჯირითი , ბუზკაში , ჯიგიტი და კიზ კუუ . ბუზკაშის ტრადიციული თამაში ცენტრალური აზიის რეგიონში ტარდება, ქვეყნები ზოგჯერ ბუზკაშის შეჯიბრებებს აწყობენ ერთმანეთთან. პირველი რეგიონალური შეჯიბრი ცენტრალური აზიის ქვეყნებს, რუსეთს , ჩინეთის სინძიანსა და თურქეთს შორის 2013 წელს ჩატარდა. პირველი მსოფლიო ჩემპიონატი 2017 წელს ჩატარდა და ყაზახეთმა გაიმარჯვა .
ჭიდაობა პოპულარულია ცენტრალურ აზიაში, ყაზახეთმა 14 ოლიმპიური მედალი მოიპოვა, უზბეკეთმა - შვიდი, ხოლო ყირგიზეთმა - სამი. ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნების რანგში, ცენტრალური აზიის ქვეყნებმა წარმატებას მიაღწიეს ტანვარჯიშში .
ცენტრალური აზიის მოსახლეობის პირამიდა 2023 წელსცენტრალური აზიის ეთნიკური რუკა. თეთრი ფერის ტერიტორიები მეჩხრად დასახლებული ნახევრად უდაბნოა. ჩრდილო-დასავლეთისკენ მიმართული სამი ხაზია მდინარეები სირ დარია და ამუ დარია, რომლებიც აღმოსავლეთ მთებიდან არალის ზღვაში ჩაედინებიან, ხოლო სამხრეთით - კოპეტ დაგის მთების მორწყულ ჩრდილოეთ მხარეს.უზბეკი ბავშვები სამარყანდშიბავშვები ავღანეთში
ფართო განმარტებით, მონღოლეთისა და ავღანეთის ჩათვლით, ცენტრალურ აზიაში 90 მილიონზე მეტი ადამიანი ცხოვრობს, რაც აზიის მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით 2%-ს შეადგენს. აზიის რეგიონებიდან მხოლოდ ჩრდილოეთ აზიაშია ნაკლები მოსახლეობა. მოსახლეობის სიმჭიდროვე კმ² -ზე 9 ადამიანს შეადგენს , რაც გაცილებით ნაკლებია კონტინენტის 80,5 ადამიანზე კმ²-ზე . ყაზახეთი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად მჭიდროდ დასახლებული ქვეყანაა.
ბუდიზმი და ზოროასტრიზმი ცენტრალურ აზიაში ისლამის მოსვლამდე ძირითადი სარწმუნოებები იყო. ზოროასტრიზმის გავლენა დღესაც იგრძნობა ისეთ დღესასწაულებზე, როგორიცაა ნოვრუზი , რომელიც ცენტრალური აზიის ხუთივე სახელმწიფოში იმართება. ბუდიზმის აბრეშუმის გზის გასწვრივ გავრცელებამ საბოლოოდ ეს რელიგია ჩინეთში მიიყვანა. თურქულ ხალხებს შორის თენგრიზმი ისლამამდე წამყვანი რელიგია იყო. ტიბეტური ბუდიზმი ყველაზე გავრცელებულია ტიბეტში, მონღოლეთში, ლადახსა და ციმბირის სამხრეთ რუსეთის რეგიონებში.
წინა საუკუნეებში რეგიონში ქრისტიანობის ყველაზე გავრცელებული ფორმა ნესტორიანობა იყო , თუმცა ამჟამად ყველაზე დიდი კონფესიაა რუსეთის მართლმადიდებლური ეკლესია , რომლის მრავალი წევრი ყაზახეთშია, სადაც 19 მილიონიანი მოსახლეობის დაახლოებით 25% თავს ქრისტიანად მიიჩნევს, უზბეკეთში - 17%, ხოლო ყირგიზეთში - 5%. Pew Research Center-ის შეფასებით, 2010 წელს ცენტრალური აზიის ქვეყნებში დაახლოებით 6 მილიონი ქრისტიანი ცხოვრობდა, Pew Forum-ის კვლევის თანახმად, რეგიონში ყველაზე დიდი ქრისტიანი მოსახლეობა ყაზახეთს (4.1 მილიონი) ჰყავს, შემდეგ მოდის უზბეკეთი (710,000), ყირგიზეთი (660,000), თურქმენეთი (320,000) და ტაჯიკეთი (100,000).
ბუხარელი ებრაელები ოდესღაც საკმაოდ დიდ თემს წარმოადგენდნენ უზბეკეთსა და ტაჯიკეთში, მაგრამ საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ თითქმის ყველა ემიგრაციაში წავიდა .
ციმბირში შამანური პრაქტიკები კვლავ შემორჩენილია, მათ შორის მკითხაობის ისეთი ფორმები , როგორიცაა კუმალაკი .
იხ.ვიდეო - Journey Through Central Asia - Travel Documentary
რეკლამა - მომზადება ვოკალში - პროფესიონალი მომღერალი ოპერის სოლისტი მრავალი კონკურისის ლაურეატი მოამზადებს ნებისმერ მსურველს ვოკალში საოპერო, კამერული, საესტრადო, ფოლკორში. ხმისა და სუნთქვის დაყენება, გაძლიერება, დიაპაზონის გაზრდა სათანადო რეპერტუარით, სწავლების ინტესივობა და მიმართულება განისაზღვრება ინდივიდულურად მასწავლებლის მიერ. ფასი 40ლ. ერთი გაკვეთილი ტ 595 33 01 77, 5977 872 64
ბრიტანეთში სტაჟირებული, სერტირთიფიცირებული ინგლისური ენის სპეციალისტი, თარგმნა, ინგლისურიდან ქართულში ან პირიქით ტექსტის კორექტირიება, აკრეფა ვორდში და ინგლისურში ნებისმირი მსურველის მომზადება ინგლისურში სკოლის მოსწავლეებს, აბიტურიენტებს ან სხვა ნებისმიერ მსურველს სათანადო პროგრამით FCF , TOEFl, IEFLtS სათანადო აუდიო თუ ვიდეო მასალის გამოყენებით ფასი შეთანხმებით ასევე ონლაინ მომსახურება და სწავლა ტ. 591 102 949
.png)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.png)
.jpg)
,_2013.svg)
