ცოდნა სინათლეა - Knowledge is light - Знание свет -
რეგიონები, სადაც შვედური ენა მოსახლეობის უმცირესობის მიერ სალაპარაკო ოფიციალური ენაა (ფინეთი)
შვედური ( ენდონიმი : svenska [ˈsvɛ̂nːska] ⓘ ) არისჩრდილოეთ გერმანული ენაინდოევროპულ ენათა ოჯახიდან, რომელზეცშვედეთსაფინეთისნაწილებშისაუბრობენ. მას სულ მცირე 10 მილიონი მშობლიური ენა ჰყავს, რაც მასმეოთხე ყველაზე ხშირად გამოყენებულ გერმანულ ენადდა პირველს ხდის თავისი ტიპის ენებს შორისსკანდინავიურ ქვეყნებში.
შვედური, ისევე როგორც სხვა სკანდინავიური ენები , ძველი სკანდინავიური ენის, ვიკინგების ეპოქაში სკანდინავიაში მცხოვრები გერმანული ხალხების საერთო ენის, შთამომავალია. ის ძირითადად ურთიერთგაგებულია ნორვეგიულთან და დანიურთან , თუმცა ურთიერთგაგების ხარისხი დამოკიდებულია მოლაპარაკის დიალექტსა და აქცენტზე.
სტანდარტული შვედური , რომელზეც შვედების უმეტესობა საუბრობს , ეროვნული ენაა , რომელიც მე-19 საუკუნეში ცენტრალური შვედური დიალექტებიდან განვითარდა და მე-20 საუკუნის დასაწყისისთვის კარგად დამკვიდრდა. მიუხედავად იმისა, რომ განსხვავებული რეგიონული სახეობები და სოფლის დიალექტები დღემდე არსებობს, წერილობითი ენა ერთგვაროვანი და სტანდარტიზებულია . გარდა იმისა, რომ ფინეთ -შვედური უმცირესობის მშობლიური ენაა , შვედური ფინეთში ყველაზე ფართოდ გავრცელებული მეორე ენაა და ქვეყანაში თანაოფიციალური ენის სტატუსი აქვს .
შვედურ ენაზე დიდი ხანია საუბრობენ ესტონეთის ზოგიერთ ნაწილში, თუმცა ესტონურად მოლაპარაკეთა ამჟამინდელი სტატუსი თითქმის გადაშენებულია. ის ასევე გამოიყენება შვედურ დიასპორაში , განსაკუთრებით ნორვეგიის დედაქალაქ ოსლოში , სადაც 50 000-ზე მეტი შვედური მცხოვრები ცხოვრობს.
კლასიფიკაცია
შვედური ინდოევროპული ენაა და გერმანული ენების ჩრდილოეთ გერმანიკულ შტოს მიეკუთვნება . დადგენილი კლასიფიკაციით, ის აღმოსავლეთ სკანდინავიურ ენებს მიეკუთვნება დანიურთან ერთად, რაც მას დასავლეთ სკანდინავიური ენებისგან გამოყოფს , რომლებიც ფარერული , ისლანდიური და ნორვეგიული ენებისგან შედგება . თუმცა, უფრო ბოლოდროინდელი ანალიზით, ჩრდილოეთ გერმანიკული ენები ორ ჯგუფად იყოფა: კუნძულოვანი სკანდინავიური (ფარერული და ისლანდიური) და კონტინენტური სკანდინავიური (დანიური, ნორვეგიული და შვედური), რაც დაფუძნებულია ურთიერთგაგების უნარზე, რაც გამოწვეულია ბოლო ათასწლეულის განმავლობაში აღმოსავლეთ სკანდინავიური (განსაკუთრებით დანიური) ნორვეგიულზე ძლიერი გავლენით და ფარერული და ისლანდიური ენებისგან განსხვავებით.
ურთიერთგაგების მრავალი ზოგადი კრიტერიუმით, კონტინენტური სკანდინავიური ენები შეიძლება ჩაითვალოს საერთო სკანდინავიური ენის დიალექტებად . თუმცა, დანიასა და შვედეთს შორის რამდენიმე ასეული წლის განმავლობაში, ზოგჯერ საკმაოდ ინტენსიური მეტოქეობის გამო, მათ შორის XVI-XVIII საუკუნეების ომების ხანგრძლივი სერიისა და XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის დასაწყისში გაჩენილი ნაციონალისტური იდეების გამო, ენებს აქვთ ცალკეული ორთოგრაფიები , ლექსიკონები, გრამატიკები და მარეგულირებელი ორგანოები. ამრიგად, დანიური, ნორვეგიული და შვედური ენობრივი თვალსაზრისით უფრო ზუსტად არის აღწერილი, როგორც სკანდინავიური (ჩრდილოეთ გერმანული) დიალექტური კონტინუუმი , ხოლო ზოგიერთი დიალექტი, როგორიცაა ნორვეგიასა და შვედეთს შორის საზღვარზე არსებული დიალექტები, განსაკუთრებით ბოჰუსლენის , დალსლანდის , დასავლეთ ვერმლანდის , დასავლეთ დალარნას , ჰერიედალენის და იემტლანდის ნაწილები , შეიძლება შეფასდეს, როგორც ეროვნული სტანდარტული ენების შუალედური დიალექტები.
შვედური ენის გამოთქმა ასევე მნიშვნელოვნად განსხვავდება რეგიონების მიხედვით, რაც უზარმაზარი გეოგრაფიული მანძილისა და ისტორიული იზოლაციის შედეგია. მიუხედავად ამისა, ლექსიკა სტანდარტიზებულია იმ დონემდე, რომ შვედეთში დიალექტების უმეტესობა პრაქტიკულად ურთიერთგაგებას იწვევს.
ისტორია
VIII საუკუნეში სკანდინავიის საერთო გერმანიკული ენა, პროტონორული ენა , ძველ სკანდინავიურ ენად გადაიქცა. ამ ენამ განიცადა მეტი ცვლილება, რომელიც მთელ სკანდინავიაში არ გავრცელებულა, რამაც გამოიწვია ორი მსგავსი დიალექტის გაჩენა: ძველი დასავლეთ სკანდინავიური (ნორვეგია, ფარერის კუნძულები და ისლანდია) და ძველი აღმოსავლეთ სკანდინავიური (დანია და შვედეთი). შვედეთში სალაპარაკო ძველი აღმოსავლეთ სკანდინავიური ენის დიალექტებს რუნულ შვედურს უწოდებენ , ხოლო დანიის დიალექტებს - რუნულ დანურს . დიალექტები აღწერილია, როგორც „რუნული“, რადგან ტექსტის ძირითადი ნაწილი რუნულ ანბანშია წარმოდგენილი. პროტონორული ენისგან განსხვავებით, რომელიც უფროსი ფუთარკების ანბანით იწერებოდა , ძველი სკანდინავიური ახალგაზრდა ფუთარკების ანბანით იწერებოდა , რომელსაც მხოლოდ 16 ასო ჰქონდა. იმის გამო, რომ რუნების რაოდენობა შეზღუდული იყო, ზოგიერთი რუნა გამოიყენებოდა ფონემების ფართო სპექტრისთვის , მაგალითად, რუნა ხმოვან u- სთვის , რომელიც ასევე გამოიყენებოდა ხმოვან o , ø და y- სთვის , და რუნა i- სთვის , რომელიც ასევე გამოიყენებოდა e- სთვის .
1200 წლიდან დანიაში დიალექტები შვედეთის დიალექტებისგან განსხვავდებოდა. ინოვაციები დანიიდან არათანაბრად გავრცელდა, რამაც შექმნა მცირე დიალექტური საზღვრების, ანუ იზოგლოსების სერია , რომლებიც სამხრეთით ზელანდიიდან ნორლანდამდე , ოსტერბოტენამდე და ჩრდილოეთით ჩრდილო-დასავლეთ ფინეთამდე ვრცელდებოდა.
ადრეული ცვლილება, რომელიც რუნულ დანიურ ენას ძველი აღმოსავლური ენის სხვა დიალექტებისგან გამოარჩევდა, იყო დიფთონგის æi- ს შეცვლა მონოფთონგ é- თი , როგორც stæinn- ში sténn- ად (ქვა). ეს აისახა რუნულ წარწერებში, სადაც ძველი იკითხება stain , ხოლო გვიანდელი stin . ასევე მოხდა au- ს შეცვლა dauðr- ში გრძელ ღია ø-თი, როგორც døðr- ში (მკვდარი). ეს ცვლილება რუნულ წარწერებში ნაჩვენებია, როგორც tauþr- ის შეცვლა tuþr- ით . გარდა ამისა, øy დიფთონგი შეიცვალა გრძელ, დახურულ ø-თი , როგორც ძველსკანდინავიურ სიტყვაში „კუნძული“. პერიოდის ბოლოსთვის ამ ინოვაციებმა გავლენა მოახდინა რუნულ შვედურენოვან რეგიონის უმეტეს ნაწილზეც, გარდა მელარდალენის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით სალაპარაკო დიალექტებისა, სადაც დიფთონგები დღემდე არსებობს შორეულ რაიონებში.
ძველი შვედური
ადრეული ძველი შვედური ენა თანამედროვე ენისგან მკვეთრად განსხვავდებოდა იმით, რომ მას უფრო რთული ბრუნვის სტრუქტურა ჰქონდა და ასევე ინარჩუნებდა თავდაპირველ გერმანულ სამსქესიან სისტემას . არსებითი სახელები , ზედსართავი სახელები , ნაცვალსახელები და გარკვეული რიცხვები ოთხ ბრუნვაში იხრებოდა; არსებული სახელობითი სახელის გარდა , ასევე არსებობდა გენიტივი (მოგვიანებით კუთვნილებითი ), მიცემითი და ბრალდებითი . სქესთა სისტემა თანამედროვე გერმანულისას ჰგავდა, მამრობითი, მდედრობითი და საშუალო სქესის სქესებით. მამრობითი და მდედრობითი სქესები მოგვიანებით გაერთიანდა საერთო სქესად განსაზღვრული სუფიქსით -en და განსაზღვრული არტიკლით den , საშუალო სქესის ეკვივალენტებისგან -et და det განსხვავებით . ზმნური სისტემა ასევე უფრო რთული იყო: ის მოიცავდა ქვემდებარე და ბრძანებით განწყობილ ფორმებს და ზმნები უღლდებოდა როგორც პირის , ასევე რიცხვის მიხედვით . მე-16 საუკუნისთვის სასაუბრო სასაუბრო ენისა და არაბუნებრივი ლიტერატურის ბრუნვისა და სქესის სისტემები ძირითადად შემცირდა თანამედროვე შვედურის ორ ბრუნვამდე და ორ სქესამდე.
სკანდინავიურ ქვეყნებში ლათინური დამწერლობის გარდამავალი ცვლილება იყო ასოთა კომბინაციის „ae“-ს æ-ად და ზოგჯერ როგორც a'-ად დაწერა, თუმცა ეს განსხვავდებოდა პირებისა და რეგიონების მიხედვით. კომბინაცია „ao“ ანალოგიურად ითარგმნებოდა როგორც a o , ხოლო „oe“ გახდა o e . ეს სამი ასო მოგვიანებით განვითარდა ცალკეულ ასოებად ä , å და ö . ახალი ასოები პირველად გამოიყენეს ბეჭდვით გამოცემაში იოჰან გერსონის მიერ 1495 წელს გამოქვეყნებულ Aff dyäffwlsens frästilse- ში („ეშმაკის ცდუნებით“).
თანამედროვე შვედური
თანამედროვე შვედური (შვედურად: nysvenska ) სათავეს იღებს სტამბისა და ევროპული რეფორმაციის გამოჩენით . ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, ახალმა მონარქმა გუსტავ ვასამ ბიბლიის შვედურ ენაზე თარგმნა ბრძანა . ახალი აღთქმა 1526 წელს გამოიცა, რასაც მოჰყვა ბიბლიის სრული თარგმანი 1541 წელს, რომელსაც ჩვეულებრივ გუსტავ ვასას ბიბლიას უწოდებენ . თარგმანი იმდენად წარმატებული და გავლენიანი იყო, რომ თანმიმდევრულ გამოცემებში შეტანილი რედაქტირებების შემდეგ, ის ბიბლიის ყველაზე გავრცელებულ თარგმანად 1917 წლამდე დარჩა. მთავარი მთარგმნელები იყვნენ ლავრენტიუს ანდრეა და ძმები ლავრენტიუს და ოლაუს პეტრიები .
ვასა ბიბლია ხშირად ძველსა და ახალს შორის გონივრულ კომპრომისად ითვლება; მიუხედავად იმისა, რომ არ იზიარებდა თავისი დროის სასაუბრო ენას, არქაული ფორმების გამოყენებაში ის ზედმეტად კონსერვატიული არ იყო. ეს იყო მნიშვნელოვანი ნაბიჯი უფრო თანმიმდევრული შვედური ორთოგრაფიისკენ . მან დაამკვიდრა ხმოვნების „å“, „ä“ და „ö“ გამოყენება და „kk“-ს ნაცვლად „ck“-ის მართლწერა, რითაც ის აშკარად განასხვავა დანიური ბიბლიისგან, შესაძლოა განზრახ, ქვეყნებს შორის მიმდინარე მეტოქეობის გათვალისწინებით. სამივე მთარგმნელი ცენტრალური შვედეთიდან იყო, რაც ზოგადად განიხილება, როგორც ცენტრალური შვედური ენის სპეციფიკური მახასიათებლების დამატება ახალ ბიბლიაში.
შეიძლება ისე ჩანდეს, თითქოს ბიბლიის თარგმანმა ორთოგრაფიული სტანდარტების ძალიან ძლიერი პრეცედენტი შექმნა, თუმცა საუკუნის დარჩენილი პერიოდის განმავლობაში მართლწერა უფრო არათანმიმდევრული გახდა. მართლწერაზე საუბარი მხოლოდ მე-17 საუკუნეში დაიწყო, დაახლოებით იმ პერიოდში, როდესაც პირველი გრამატიკები დაიწერა. ამ პერიოდში დიდი ასოების გამოყენება სტანდარტიზებული არ იყო. ეს ავტორებსა და მათ წარმომავლობაზე იყო დამოკიდებული. გერმანული ენის გავლენის ქვეშ მყოფები ყველა არსებით სახელს დიდი ასოებით წერდნენ, ზოგი კი უფრო იშვიათად. ასევე, ყოველთვის არ არის ნათელი, რომელი ასოები იწერება დიდი ასოებით, რადგან ბიბლიის დასაბეჭდად გოთური ან შავი ასოების შრიფტი გამოიყენებოდა. ეს შრიფტი მე-18 საუკუნის შუა პერიოდამდე გამოიყენებოდა, სანამ თანდათანობით ლათინური შრიფტით (ხშირად Antiqua ) არ ჩანაცვლდა.
თანამედროვე შვედური პერიოდის ბგერის მნიშვნელოვანი ცვლილებები იყო რამდენიმე სხვადასხვა თანხმოვანთა ჯგუფის თანდათანობითი ასიმილაცია ხახუნის [ ʃ] -ში , ხოლო მოგვიანებით [ɧ] -ში . ასევე მოხდა [ɡ] -სა და [k]- ს თანდათანობითი დარბილება [j]- ში და წინა ხმოვნების წინ ხახუნის [ɕ] -ში . ველარული ხახუნის [ɣ] ასევე გარდაიქმნა შესაბამის პლოვივად [ɡ] .
თანამედროვე შვედური
პერიოდს, რომელიც მოიცავს შვედურ ენას, როგორც ის დღეს გამოიყენება, ლინგვისტიკაში ნუსვენსკას (სიტყვასიტყვით, „ახლანდელი შვედური“) უწოდებენ და მე-19 საუკუნის ბოლო ათწლეულებში დაიწყო. ამ პერიოდში ენის დემოკრატიზაცია მოხდა ნაკლებად ფორმალური წერილობითი ფორმით, რომელიც სალაპარაკო ენას მიუახლოვდა. სახელმწიფო სასკოლო სისტემის ზრდამ ასევე გამოიწვია ე.წ. „ ბოკსვენსკას“ (სიტყვასიტყვით, „წიგნის შვედური“) ევოლუცია, განსაკუთრებით მუშათა კლასებში, სადაც მართლწერა გარკვეულწილად გავლენას ახდენდა გამოთქმაზე, განსაკუთრებით ოფიციალურ კონტექსტში. მე-19 საუკუნის ბოლო ათწლეულებისთვის შვედეთის ინდუსტრიალიზაციისა და ურბანიზაციის კარგად დაწყებით, ავტორების ახალი თაობამ თავისი კვალი დატოვა შვედურ ლიტერატურაზე . ბევრმა მეცნიერმა, პოლიტიკოსმა და სხვა საზოგადო მოღვაწემ დიდი გავლენა მოახდინა განვითარებად ეროვნულ ენაზე, მათ შორის ისეთმა ნაყოფიერმა ავტორებმა, როგორებიც არიან პოეტი გუსტაფ ფროდინგი , ნობელის პრემიის ლაურეატი სელმა ლაგერლიოფი და რადიკალი მწერალი და დრამატურგი ავგუსტ სტრინდბერგი . ფინეთში ფინურ-შვედური ლიტერატურა ცალკე შტოდ გაჩნდა.
XX საუკუნეში ყველა შვედისთვის ხელმისაწვდომი გახდა საერთო, სტანდარტიზებული ეროვნული ენა. 1906 წლის ორთოგრაფიული რეფორმის დროისთვის ორთოგრაფია საბოლოოდ დასტაბილურდა და თითქმის მთლიანად ერთგვაროვანი გახდა, მცირედი გადახრებით. [ 22 ] ზმნების მრავლობითი ფორმებისა და ოდნავ განსხვავებული სინტაქსის გარდა, განსაკუთრებით წერილობით ენაში, ენა იგივე იყო, რაც დღევანდელი შვედური. მრავლობითი ზმნის ფორმები ფორმალურ წერილობით წერაში 1950-იან წლებში იშვიათდებოდა, როდესაც მათი გამოყენება ყველა ოფიციალური რეკომენდაციიდან ამოიღეს.
შვედურ ენაში ძალიან მნიშვნელოვანი ცვლილება 1960-იანი წლების ბოლოს, ე.წ. du-reformen-ის მეშვეობით მოხდა . ადრე იმავე ან უფრო მაღალი სოციალური სტატუსის მქონე ადამიანების მიმართვის სწორი გზა ტიტულითა და გვარით ითვლებოდა. უცნობი პროფესიის, აკადემიური წოდების ან სამხედრო წოდების მქონე უცნობებთან საუბრის დასაწყებად ერთადერთ მისაღებ გზად herr („ბატონი“ ან „სერ“), fru („ქალბატონი“ ან „ქალბატონი“) ან fröken („ქალბატონი“) გამოყენება ითვლებოდა. ის ფაქტი, რომ მსმენელს სასურველია მესამე პირში მიმართავდნენ, საზოგადოების წევრებს შორის სალაპარაკო კომუნიკაციას კიდევ უფრო ართულებდა. მე-20 საუკუნის დასაწყისში წარუმატებელი მცდელობა განხორციელდა ტიტულების დაჟინებული გამოყენების ni-თი (სტანდარტული მეორე პირის მრავლობითი რიცხვის ნაცვალსახელი) ჩანაცვლების, ფრანგული vous-ის ანალოგიურად (იხ. TV განსხვავება ). საბოლოოდ, Ni გამოიყენებოდა, როგორც du-ს , მეორე პირის მხოლობითი რიცხვის ნაცვალსახელის, ოდნავ ნაკლებად ნაცნობი ფორმა, რომელიც დაბალი სოციალური სტატუსის მქონე ადამიანების მიმართვისთვის გამოიყენებოდა. 1950-იან და 1960-იან წლებში შვედური საზოგადოების ლიბერალიზაციასა და რადიკალიზაციასთან ერთად, ეს კლასობრივი განსხვავებები ნაკლებად მნიშვნელოვანი გახდა და „დუ“ სტანდარტად იქცა, თუნდაც ფორმალურ და ოფიციალურ კონტექსტებში. მიუხედავად იმისა, რომ რეფორმა არ იყო რაიმე ცენტრალიზებული პოლიტიკური დადგენილების აქტი, არამედ სოციალური დამოკიდებულებების რადიკალური ცვლილების შედეგი, ის სულ რამდენიმე წელიწადში დასრულდა, 1960-იანი წლების ბოლოდან 1970-იანი წლების დასაწყისამდე. „ნი“ -ს, როგორც თავაზიანი მიმართვის ფორმის გამოყენებას , დღეს ზოგჯერ ვხვდებით როგორც წერილობით, ასევე სალაპარაკო ენაში, განსაკუთრებით ხანდაზმული ასაკის ადამიანებში.
გეოგრაფიული გავრცელება
შვედური შვედეთის ერთადერთი ოფიციალური სახელმწიფო ენაა და ფინეთის ორიდან ერთ-ერთი ( ფინურთან ერთად ). 2006 წლის მონაცემებით, ის შვედეთის მაცხოვრებლების 83%-ის ერთადერთი მშობლიური ენა იყო. [ 27 ] 2007 წელს, ფინეთის მოსახლეობის დაახლოებით 5.5% (დაახლოებით 290,000) შვედურის მშობლიური ენა იყო, [ 28 ] ნაწილობრივ განპირობებული 1808–1809 წლების ფინეთის ომის შემდეგ ფინეთის რუსეთის მიერ ანექსიის შედეგად მოლაპარაკეთა რაოდენობის შემცირებით .ფენურ -შვედურენოვანი უმცირესობა სამხრეთ და დასავლეთ ფინეთის სანაპირო რაიონებსა და არქიპელაგებშია კონცენტრირებული . ამ ტერიტორიებიდან ზოგიერთში შვედური ენა დომინანტური ენაა; 19 მუნიციპალიტეტში , რომელთაგან 16 ალანდის კუნძულებზე მდებარეობს , შვედური ერთადერთი ოფიციალური ენაა. ალანდის ოლქი ფინეთის ავტონომიური რეგიონია.
უხეში შეფასებით, 2010 წლის მონაცემებით, შვედეთისა და ფინეთის ფარგლებს გარეთ 300 000-მდე შვედურენოვანი ადამიანი ცხოვრობდა. ყველაზე დიდი მოსახლეობა შეერთებულ შტატებში (100 000-მდე), დიდ ბრიტანეთში, ესპანეთსა და გერმანიაში (დაახლოებით 30 000 თითოეულში) იყო, ხოლო დარჩენილი 100 000-ის დიდი ნაწილი სკანდინავიის ქვეყნებში, საფრანგეთში, შვეიცარიაში, ბელგიაში, ნიდერლანდებში, კანადასა და ავსტრალიაში. სამ მილიონზე მეტი ადამიანი შვედურს მეორე ენად საუბრობს, აქედან დაახლოებით 2 410 000 ფინეთში. ევროკომისიის მიერ ჩატარებული კვლევის თანახმად , ფინეთიდან გამოკითხულთა 44%, რომელთათვისაც შვედური მშობლიური ენა არ იყო, თავს შვედურში საკმარისად კარგად ფლობდა საუბრისთვის. სკანდინავიურ ენებს შორის მჭიდრო კავშირის გამო, დანიურ და განსაკუთრებით ნორვეგიულ ენაზე მოლაპარაკეთა მნიშვნელოვან ნაწილს შეუძლია შვედურის გაგება.
სკანდინავიურ ქვეყნებს შორის მნიშვნელოვანი მიგრაციაა , თუმცა კულტურებსა და ენებს შორის მსგავსების გამო ( ფინური ენის გარდა ), ემიგრანტები, როგორც წესი, სწრაფად ასიმილირდებიან და არ გამოირჩევიან, როგორც ჯგუფი. 2000 წლის შეერთებული შტატების აღწერის მიხედვით , ხუთ წელზე უფროსი ასაკის დაახლოებით 67 000 ადამიანი იყო შვედურენოვანად მოლაპარაკე, თუმცა ენის ცოდნის დონის შესახებ არანაირი ინფორმაცია არ არსებობს. ანალოგიურად, 2001 წლის აღწერის მიხედვით, კანადაში 16 915 შვედურენოვანი ადამიანი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ ზუსტი ციფრები არ არსებობს, გაერთიანებული სამეფოს ლონდონის რაიონში დაახლოებით 40 000 შვედი ცხოვრობს. შვედეთისა და ფინეთის გარეთ, შვედური ენის კურსებზე დაახლოებით 40 000 აქტიური მოსწავლეა ჩარიცხული.
შეერთებულ შტატებში , განსაკუთრებით მე-19 და მე-20 საუკუნის დასაწყისში, შვედურად მოლაპარაკე იმიგრანტების მნიშვნელოვანი რაოდენობა იყო. ეს განსაკუთრებით შესამჩნევი იყო ისეთ შტატებში, როგორიცაა მინესოტა , სადაც ბევრი შვედი იმიგრანტი დასახლდა. 1940 წლისთვის მინესოტას მოსახლეობის დაახლოებით 6% შვედურად საუბრობდა. მიუხედავად იმისა, რომ შვედური ენის გამოყენება მნიშვნელოვნად შემცირდა, ხშირია ისეთი უფროსი თაობებისა და თემების პოვნა, რომლებიც ჯერ კიდევ ინარჩუნებენ ენის გარკვეულ ცოდნას და გამოყენებას, განსაკუთრებით ისეთ სოფლის თემებში, როგორიცაა ლინდსტრომი და სკანდინავია .
ოფიციალური სტატუსი
შვედური ენა შვედეთის ოფიციალური მთავარი ენაა. შვედური ასევე ფინეთის ორი ოფიციალური ენიდან ერთ-ერთია. შვედეთში ის დიდი ხანია გამოიყენება ადგილობრივ და სახელმწიფო მმართველობაში, ასევე საგანმანათლებლო სისტემის უმეტეს ნაწილში, მაგრამ 2009 წლამდე მხოლოდ ფაქტობრივ ძირითად ენად რჩებოდა და კანონით ოფიციალური სტატუსი არ ჰქონდა. 2005 წელს შემოთავაზებული იქნა კანონპროექტი, რომლის მიხედვითაც შვედური ოფიციალურ ენად უნდა გამოცხადებულიყო, მაგრამ დაწყვილების წარუმატებლობის გამო ვერ მოხერხდა ყველაზე მცირე სხვაობით (145–147) . 2008 წლის მარტში ექსპერტთა კომიტეტმა შვედეთის კულტურის სამინისტროს წარუდგინა უფრო ფართო ენობრივი კანონის წინადადება, რომელიც შვედურ ენას ქვეყნის მთავარ ენად გამოაცხადებდა და უმცირესობათა ენების სტატუსს გააძლიერებდა. შემდგომში ის რიკსდაგმა მიიღო და ძალაში 2009 წლის 1 ივლისს შევიდა.
შვედური ენა ალანდის ( ფინეთის სუვერენიტეტის ქვეშ მყოფი ავტონომიური პროვინცია ) ერთადერთი ოფიციალური ენაა , სადაც 26 000 მოსახლის აბსოლუტური უმრავლესობა შვედურად მშობლიურ ენად საუბრობს. მთლიანობაში ფინეთში შვედური ორი „ეროვნული“ ენიდან ერთ-ერთია, რომელსაც სახელმწიფო დონეზე ფინური ენის (რომელზეც უმრავლესობის მიერ საუბრობენ) იგივე ოფიციალური სტატუსი აქვს და ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში ოფიციალური ენაა .
შვედური ენა ევროკავშირის ერთ-ერთი ოფიციალური ენაა და სკანდინავიური საბჭოს ერთ-ერთი სამუშაო ენა . სკანდინავიური ენების კონვენციის თანახმად, სკანდინავიური ქვეყნების მოქალაქეებს, რომლებიც შვედურად საუბრობენ, აქვთ შესაძლებლობა გამოიყენონ მშობლიური ენა სხვა სკანდინავიური ქვეყნების ოფიციალურ ორგანოებთან ურთიერთობისას, თარჯიმნის ან თარგმანის ხარჯების გადახდის გარეშე.
მარეგულირებელი ორგანოები
.jpg)
შვედური ენის საბჭო ( Språkrådet ) შვედეთში შვედური ენის მარეგულირებელი ორგანოა, მაგრამ არ ცდილობს ენის კონტროლის დაწესებას, როგორც ეს, მაგალითად, ფრანგული ენისთვის ხდება française-ის მიერ . თუმცა, ბევრი ორგანიზაცია და სააგენტო მოითხოვს საბჭოს გამოცემის, Svenska skrivregler-ის , გამოყენებას ოფიციალურ კონტექსტში, სხვა შემთხვევაში ის ფაქტობრივად ორთოგრაფიულ სტანდარტად ითვლება . შვედური ენის საბჭოს შემადგენელ მრავალ ორგანიზაციას შორის, შვედეთის აკადემია (დაარსდა 1786 წელს) სავარაუდოდ ყველაზე გავლენიანია. მისი ძირითადი ინსტრუმენტებია ორთოგრაფიული ლექსიკონი Svenska Akademiens ordlista ( SAOL , ამჟამად მე-14 გამოცემაში) და ლექსიკონი Svenska Akademiens Ordbok , გრამატიკის, ორთოგრაფიისა და სტილის სახელმძღვანელოების სხვადასხვა წიგნის გარდა. მიუხედავად იმისა, რომ ლექსიკონებს აქვთ პრესკრიპციული ელემენტი, ისინი ძირითადად აღწერენ მიმდინარე გამოყენებას.
ფინეთში, ფინეთის ენების კვლევითი ინსტიტუტის სპეციალურ ფილიალს შვედური ენის მარეგულირებელი ორგანოს ოფიციალური სტატუსი აქვს. მის უმთავრეს პრიორიტეტებს შორისაა შვედეთში სალაპარაკო ენის გასაგებობის შენარჩუნება. მან გამოსცა „Finnssvensk ordbok“ , ლექსიკონი, რომელიც ფინეთსა და შვედეთში შვედურ ენებს შორის არსებულ განსხვავებებს აღწერს.
ენობრივი უმცირესობები ესტონეთსა და უკრაინაში
XIII-დან XX საუკუნემდე ესტონეთში არსებობდა შვედურენოვანი თემები , განსაკუთრებით კუნძულებზე (მაგ., ჰიიუმაა , ვორმსი , რუნუ ; შვედურად, ცნობილია როგორც დაგე , ორმსე , რუნო , შესაბამისად) ბალტიის ზღვის სანაპიროს გასწვრივ , თემები, რომლებიც დღეს ყველა გაქრა. შვედურენოვანი უმცირესობა წარმოდგენილი იყო პარლამენტში და უფლება ჰქონდათ გამოეყენებინათ მშობლიური ენა საპარლამენტო დებატებში. XVIII საუკუნის დასაწყისში ესტონეთის რუსეთის იმპერიის მიერ დაკარგვის შემდეგ, დაახლოებით 1000 ესტონურად შვედურენოვანი მოლაპარაკე იძულებული გახდა სამხრეთ უკრაინაში წასულიყო , სადაც მათ დააარსეს სოფელი, გამალსვენსკბი („ძველი შვედური სოფელი“). სოფელში რამდენიმე ხანდაზმული ადამიანი დღემდე საუბრობს შვედურ დიალექტზე და აღნიშნავს შვედური კალენდრის დღესასწაულებს, თუმცა მათი დიალექტი, სავარაუდოდ, გადაშენების პირასაა.
1918 წლიდან 1940 წლამდე, როდესაც ესტონეთი დამოუკიდებელი გახდა, მცირერიცხოვან შვედურ თემს კარგად ეპყრობოდნენ. მუნიციპალიტეტები, სადაც შვედური უმრავლესობა იყო და ძირითადად სანაპირო ზოლში იყო განლაგებული, ადმინისტრაციულ ენად შვედურს იყენებდნენ და შვედურ-ესტონურმა კულტურამ აღმავლობა განიცადა. თუმცა, შვედურად მოლაპარაკე მოსახლეობის უმეტესობა შვედეთში მეორე მსოფლიო ომის დასრულებამდე , ანუ 1944 წელს საბჭოთა არმიის მიერ ესტონეთში შეჭრამდე გაიქცა. მხოლოდ მცირე რაოდენობის მოლაპარაკე დარჩა.
ფონოლოგია
შვედურ დიალექტებს აქვთ 17 ან 18 ხმოვანი ფონემა , 9 გრძელი და 9 მოკლე. როგორც სხვა გერმანიკულ ენებში, მათ შორის ინგლისურში, გრძელი ხმოვნების უმეტესობა ფონეტიკურად ერთ-ერთ მოკლე ხმოვანთან არის შეწყვილებული და წყვილები ისეთია, რომ ორივე ხმოვანი მსგავსი ხარისხისაა , მაგრამ მოკლე ხმოვანი ოდნავ დაბალი და ოდნავ ცენტრალიზებულია. მაგალითად, დანიურისგან განსხვავებით, რომელსაც მხოლოდ დაძაბული ხმოვნები აქვს, მოკლე ხმოვნები ოდნავ უფრო რბილია, მაგრამ დაძაბულობისა და დაძაბულობის კონტრასტი ისე არ არის გამოხატული, როგორც ინგლისურ, გერმანულ ან ჰოლანდიურ დიალექტებში. ბევრ დიალექტში მოკლე ხმოვანის ბგერა, რომელიც წარმოითქმის [ɛ] ან [æ], შეერწყა მოკლე /e/-ს (ტრანსკრიფცია ⟨ɛ ⟩ ქვემოთ მოცემულ ცხრილში).
არსებობს 18 თანხმოვანი ფონემი, რომელთაგან ორი, / ɧ / და /r/ , მნიშვნელოვნად განსხვავდება წარმოთქმით, რაც დამოკიდებულია მოლაპარაკის დიალექტსა და სოციალურ სტატუსზე. ბევრ დიალექტში /r/- ის (წარმოითქმის ალვეოლურად) თანმიმდევრობა კბილისებრ თანხმოვანთან იწვევს რეტროფლექსურ თანხმოვნებს ; /r/- ის წარმოთქმის ალვეოლურობა ამ რეტროფლექსიის წინაპირობაა. /r/-ს სამხრეთ შვედურ დიალექტებში აქვს გუტურალური ან „ფრანგული R“ წარმოთქმა ; შესაბამისად, ამ დიალექტებს არ აქვთ რეტროფლექსური თანხმოვნები.
შვედური ენა ხაზგასმული დროის ენაა, სადაც ხაზგასმულ მარცვლებს შორის დროის ინტერვალები თანაბარია. თუმცა, ჩვეულებრივად საუბრისას, ის, როგორც წესი, მარცვლობრივად არის დალაგებული . ნებისმიერი ხაზგასმული მარცვალი შეიცავს ორიდან ერთ ტონს , რაც შვედურს მისთვის დამახასიათებელ ჟღერადობას დიდწილად ანიჭებს. პროსოდია ხშირად დიალექტებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე შესამჩნევი განსხვავებაა.
გრამატიკა
შვედური არსებითი სახელები და ზედსართავი სახელები სქესსა და რიცხვშიც კლებულობენ . არსებითი სახელები არის საერთო სქესის ( en ფორმა) ან საშუალო სქესის ( ett ფორმა). სქესი განსაზღვრავს ზედსართავი სახელების დაკლებას. მაგალითად, სიტყვა fisk („თევზი“) არის საერთო სქესის არსებითი სახელი ( en fisk ) და შეიძლება ჰქონდეს შემდეგი ფორმები:
არსებითი სახელის განსაზღვრული მხოლობითი ფორმა იქმნება სუფიქსის ( -en , -n , -et ან -t ) დამატებით, მისი სქესისა და იმისდა მიხედვით, მთავრდება თუ არა არსებითი სახელი ხმოვანზე. განსაზღვრული არტიკლები den , det და de გამოიყენება არსებითი სახელის განსაზღვრულობის ვარიაციებისთვის. მათ შეუძლიათ გამოიყენონ როგორც საჩვენებელი ნაცვალსახელები ან საჩვენებელი განმსაზღვრელები, როდესაც გამოიყენება ისეთ ზმნიზედებთან ერთად , როგორიცაა här ("აქ") ან där ("იქ") და წარმოიქმნას den/det här (ასევე შეიძლება იყოს " denna / detta ") ("ეს"), de här (ასევე შეიძლება იყოს " dessa ") ("ესენი"), den/det där ("რომ") და de där ("ისინი"). მაგალითად, den där fisken ნიშნავს "ის თევზი" და ეხება კონკრეტულ თევზს; den fisken ნაკლებად განსაზღვრულია და ნიშნავს "ის თევზს" უფრო აბსტრაქტული გაგებით, როგორიცაა თევზის ეს ნაკრები; ხოლო fisken ნიშნავს "თევზს". ზოგიერთ შემთხვევაში, განსაზღვრული ფორმა მიუთითებს ფლობაზე, მაგ., jag måste tvätta hår et („ თმა უნდა დავიბანო “).
ზედსართავი სახელები ორ ბრუნვაში იხრება - განუსაზღვრელი და განსაზღვრული - და ისინი უნდა შეესაბამებოდეს არსებით სახელს, რომელსაც ისინი ცვლიან სქესსა და რიცხვში. ზედსართავი სახელის განუსაზღვრელი საშუალო და მრავლობითი ფორმები, როგორც წესი, იქმნება ზედსართავი სახელის საერთო ფორმაზე სუფიქსის ( -t ან -a ) დამატებით, მაგ., en grön stol (მწვანე სკამი), ett grönt hus (მწვანე სახლი) და gröna stolar („მწვანე სკამები“). ზედსართავი სახელის განსაზღვრული ფორმა იდენტურია განუსაზღვრელი მრავლობითი ფორმისა, მაგ., den gröna stolen („მწვანე სკამი“), det gröna huset („მწვანე სახლი“) და de gröna stolarna („მწვანე სკამები“).
შვედური ნაცვალსახელები ინგლისურის ნაცვალსახელების მსგავსია. ორი ბუნებრივი სქესის - han და hon („ის“ და „შეი“) გარდა, ასევე არსებობს ორი გრამატიკული სქესი - den და det , რომლებსაც ჩვეულებრივ საერთო და საშუალო სქესის - უწოდებენ . ბოლო წლებში, განსაკუთრებით ლიტერატურულ შვედურში, შემოღებულ იქნა სქესის მიხედვით ნეიტრალური ნაცვალსახელი hen . არსებითი სახელებისგან განსხვავებით, ნაცვალსახელებს აქვთ დამატებითი ობიექტის ფორმა, რომელიც ძველი მიცემითი ფორმიდან მომდინარეობს. მაგალითად, Hon-ს აქვს შემდეგი სახელობითი, კუთვნილებითი და ობიექტის ფორმები:
- hon – hennes – henne
შვედური ენა ასევე იყენებს მესამე პირის კუთვნილებით უკუქცევით ნაცვალსახელებს , რომლებიც წინადადების ქვემდებარეზე მიუთითებს, რაც მხოლოდ ჩრდილოეთ გერმანული ენებით არის დამახასიათებელი:
- ანა მარიას სინ ბოკ. ; "ანამ მარიას თავისი [ანას] წიგნი აჩუქა." (რეფლექსური)
- ანა მარიას ჰენნესი ბუკი. ; "ანამ მარიას თავისი [მარიას] წიგნი აჩუქა." (არა რეფლექსური)
შვედურ ენაში ადრე არსებითი ფრაზის თავში ბოლოში იდო გენიტივი . თანამედროვე შვედურში ის ენკლიტიკურ -s- ად იქცა , რომელიც არსებითი ფრაზის ბოლოს ემატება და არა თავად არსებით სახელს.
- აჩქარება ; "ცხენი" - აჩქარებს "ცხენს"
- hästen på den blommande ängens svarta კაცი ; "ცხენი აყვავებულ მდელოს შავ მანეზე"
ფორმალურ წერილობით ენაში ადრე სწორად ითვლებოდა არსებითი ფრაზის ( hästen ) თავში შემდეგ გენიტივის -s-ის განთავსება , თუმცა დღეს ეს მოძველებულად ითვლება და ხშირად გამოიყენება სხვადასხვა გრამატიკული კონსტრუქცია. [ 60 ]
ზმნები დროის მიხედვით უღლებას განიცდიან . ზმნების ერთ ჯგუფს (რომლებიც აწმყო დროში -er-ზე ბოლდება ) აქვს განსაკუთრებული ბრძანებითი ფორმა (ძირითადად ზმნის ფუძე -er ), მაგრამ ზმნების უმეტესობაში ბრძანებითი ფორმა ინფინიტივის ფორმის იდენტურია . ზედსართავი სახელის სახით ძალიან გავრცელებულია სრულყოფილი და აწმყო მიმღეობები :
- სრულყოფილი მონაწილე: en stekt fisk ; "შემწვარი თევზი" ( სტეკა = შეწვა)
- აწმყო აწმყო: en stinkande fisk ; "სუნიანი თევზი" ( სტინკა = სუნი)
ინგლისურისა და სხვა მრავალი ენისგან განსხვავებით, შვედური ენა არ იყენებს სრულ ნაცვალსახელს აწმყო სრულ და წარსულ სრულ ნაცვალსახელთა წარმოსაქმნელად. დამხმარე ზმნას har ("have"), hade ("had") მოსდევს სპეციალური ფორმა, რომელსაც supine ეწოდება და გამოიყენება მხოლოდ ამ მიზნით (თუმცა ხშირად იდენტურია სრულ ნაცვალსახელთა საშუალო ფორმისა):
- სრულყოფილი მონაწილე: målad , „დახატული“ – supine målat , აწმყო სრულყოფილი har målat ; "დახატე"
- სრულყოფილი მონაწილე: stekt , „შემწვარი“ – supine stekt , აწმყო სრულყოფილი har stekt ; "შემწვარი"
- სრულყოფილი მონაწილე: skriven , „დაწერილი“ – supine skrivit , present perfect har skrivit ; "დავწერე"
რთული პასიური გვარის ზმნის att bli გამოყენებით აგებისას გამოიყენება წარსული მიმღეობა:
- den blir målad ; "იღებება"
- den blev målad ; "დახატული იყო"
ასევე არსებობს ფლექსიური პასიური გვარი, რომელიც წარმოიქმნება -s-ის დამატებით, აწმყო დროში ბოლო r-ს ნაცვლად:
- den målas ; "იღებება"
- den målades ; "დახატული იყო"
დაქვემდებარებულ წინადადებაში დამხმარე har არჩევითია და ხშირად გამოტოვებულია, განსაკუთრებით წერილობით შვედურში.
- ჯაგ სერ ატ ჰან (ჰარ) სტექტ ფისკენ ; "მე ვხედავ, რომ მან თევზი შეწვა"
ქვემდებარე ფორმა ზოგჯერ გამოიყენება ზოგიერთი ზმნისთვის, თუმცა მისი გამოყენება მკვეთრად კლებულობს და ცოტა მოლაპარაკე აღიქვამს ხშირად გამოყენებულ ზმნებს (მაგალითად: vore, månne ) ცალკეულ უღლებად, რომელთა უმეტესობა მხოლოდ იდიომატური გამოთქმების ერთობლიობად რჩება .
სხვა ენებში გრამატიკული ბრუნვების გამოყენება შესაძლებელია , შვედური კი მრავალ წინდებულს იყენებს , ინგლისურ ენაში არსებულის მსგავსს . თანამედროვე გერმანულის მსგავსად , შვედურ ენაში წინდებულებს ადრე ბრუნვა ჰქონდათ განსაზღვრული, თუმცა ეს მახასიათებელი მხოლოდ გარკვეულ იდიომატურ გამოთქმებში გვხვდება, მაგალითად till fots („ფეხით“, გენიტივი).
რადგან შვედური გერმანიკული ენაა, სინტაქსი მსგავსებას ავლენს როგორც ინგლისურ, ასევე გერმანულ ენასთან. ინგლისურის მსგავსად, შვედურ ენას აქვს ძირითადი სიტყვათა თანმიმდევრობა, რომელიც შედგება ქვემდებარე-ზმნისა და ობიექტისგან , მაგრამ გერმანულის მსგავსად, ის იყენებს ზმნის მეორე სიტყვათა თანმიმდევრობას ძირითად წინადადებებში, მაგალითად, ზმნიზედებისა და ზმნიზედის ფრაზების შემდეგ, ასევე დამოკიდებულ წინადადებებში . (დროის აღმნიშვნელი ზმნიზედის ფრაზები, როგორც წესი, თავსდება წინადადების სათავესთან მდებარე მთავარი წინადადების დასაწყისში.) წინდებულებიანი ფრაზები თავსდება ადგილი-გვარი-დროის თანმიმდევრობით, როგორც ინგლისურში (მაგრამ არა გერმანულში). ზედსართავი სახელები წინ უძღვის არსებით სახელს, რომელსაც ისინი ცვლიან. [ 62 ] ზმნის მეორე (შებრუნებული) სიტყვათა თანმიმდევრობა ასევე გამოიყენება კითხვებისთვის.
ლექსიკა
შვედური ენის ლექსიკა ძირითადად გერმანულია, ან საერთო გერმანული მემკვიდრეობის, ან გერმანული, შუა ქვემო გერმანული და გარკვეულწილად ინგლისური ენიდან ნასესხები სიტყვების წყალობით. შვედურში გერმანული სიტყვების მაგალითებია mus („თაგვი“), kung („მეფე“) და gås („ბატი“). რელიგიური და სამეცნიერო ლექსიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი ლათინური ან ბერძნული წარმოშობისაა, ხშირად ნასესხები ფრანგულიდან და, ბოლო დროს, ინგლისურიდან. დაახლოებით 1–200 სიტყვა ასევე ნასესხებია სკანდინავიური ან ბოშური ენიდან , ხშირად ჟარგონული ვარიანტების სახით; ბოშური ენიდან ხშირად გამოყენებული სიტყვაა tjej („გოგო“).
ფრანგული სიტყვების დიდი რაოდენობა შვედეთში მე-18 საუკუნეში შემოვიდა. ეს სიტყვები შვედურ ორთოგრაფიულ სისტემაში გადაიტანეს და შესაბამისად, ფრანგულად მოლაპარაკე ადამიანისთვის ადვილად წარმოითქმის. მათი უმეტესობა გამოირჩევა „ფრანგული აქცენტით“, რომელიც ბოლო მარცვლის ხაზგასმით ხასიათდება. მაგალითად, nivå (ფრანგ. niveau , „დონე“), fåtölj (ფრანგ. fauteuil , „სავარძელი“) და affär („მაღაზია; საქმე“) და ა.შ. სხვა გერმანული ენებიდან ჯვარედინი ნასესხები სიტყვები ასევე გავრცელებული იყო, თავდაპირველად შუა ქვემო გერმანულიდან, ჰანზას ლიგის ლინგვა ფრანკადან და მოგვიანებით სტანდარტული გერმანულიდან . ზოგიერთი რთული სიტყვა გერმანული ორიგინალური რთული სიტყვების ელემენტების ( კალკების ) შვედურ ენაზე თარგმანს წარმოადგენს, მაგალითად , bomull გერმანული Baumwolle- დან („ბამბა“; სიტყვასიტყვით, ხის მატყლი ).
როგორც ბევრ გერმანიკულ ენაში, ახალი სიტყვების წარმოქმნა შესაძლებელია რთული სახელების შეერთებით, მაგალითად, ისეთი არსებითი სახელების, როგორიცაა nagellackborttagningsmedel („ფრჩხილის ლაქის მოსაშორებელი“) ან ზმნების, როგორიცაა smyglyssna („მოსმენა“). რთული სახელები სქესს იღებენ head- დან , რომელიც შვედურად ყოველთვის ბოლო მორფემაა. [ 66 ] ახალი სიტყვების შექმნა ასევე შესაძლებელია სხვა დამკვიდრებული სიტყვებიდან წარმომავლობით , მაგალითად, არსებითი სახელების ვერბალიფიკაცია სუფიქსის -a დამატებით , როგორც bil- ში („მანქანა“) და bila-ში („მოგზაურობა (დასასვენებლად) მანქანით“). საპირისპიროც შესაძლებელია, ზმნებისგან არსებითი სახელების შექმნა, როგორც tänk- ში („აზროვნების გზა; კონცეფცია“) tänka- დან („ფიქრი“).
წერის სისტემა
გერმანული ⟨ü ⟩ განიხილება, როგორც ⟨y ⟩-ის ვარიანტი და ზოგჯერ შენარჩუნებულია უცხოურ სახელებსა და სიტყვებში, მაგალითად, müsli („მიუსლი/გრანოლა“). სათანადო დიაერეზი შეიძლება ძალიან გამონაკლის შემთხვევაშიც კი შევამჩნიოთ დახვეწილ სტილში (მაგალითად: „აიდა“). გერმანული კონვენცია, რომელიც ⟨ä⟩-სა და ⟨ö⟩-ს ⟨ae⟩-სა და ⟨oe⟩- ად წერს , თუ სიმბოლოები მიუწვდომელია, უჩვეულო კონვენციაა თანამედროვე შვედურ ენაზე მოლაპარაკეებისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა ეს სიმბოლო ხელმისაწვდომია შვედეთის ეროვნულ ზედა დონის ინტერნეტ დომენსა და სხვა მსგავს დომენებში, შვედური საიტები ხშირად მონიშნულია ⟨a⟩-სა და ⟨o⟩-ს გამოყენებით, ვიზუალური მსგავსების საფუძველზე, თუმცა შვედური დომენების რეგისტრაცია შესაძლებელია 2003 წლიდან ⟨å⟩ , ⟨ä⟩ და ⟨ö⟩ სიმბოლოების გამოყენებით.
შვედურ ორთოგრაფიაში ორწერტილი გამოიყენება ინგლისურ ენაში არსებულის მსგავსად , რამდენიმე გამონაკლისის გარდა: ორწერტილი გამოიყენება ზოგიერთი აბრევიატურისთვის, მაგალითად , 3:e tredje- სთვის („მესამე“) და S:t Sankt- ისთვის („წმინდანი“), ასევე ყველა ტიპის დაბოლოებისთვის , რომლებიც შეიძლება დაემატოს რიცხვებს, ასოებსა და აბრევიატურებს, როგორიცაა a:et („a“) და CD:n („CD“), ან USA:s („USA's“) გენეტიტიური ფორმა.
დიალექტები
- ნორლანდის დიალექტები
- ფინეთი
- სვეალანდის დიალექტები
- გოტლანდიური დიალექტები
- გეტალანდის დიალექტები
- სამხრეთ შვედური დიალექტები
შვედური დიალექტის ტრადიციული განმარტება იყო ადგილობრივი ვარიანტი, რომელზეც სტანდარტული ენის დიდი გავლენა არ მომხდარა და რომლის ცალკეული განვითარება ძველსკანდინავიურამდე შეიძლება მივიდეს . ჭეშმარიტად სოფლის დიალექტების უმეტესობას, როგორიცაა ორსას დიალექტები დალარნაში ან ნერპესის დიალექტები ოსტერბოტენში , ძალიან განსხვავებული ფონეტიკური და გრამატიკული მახასიათებლები აქვს, როგორიცაა ზმნების მრავლობითი ფორმები ან არქაული ბრუნვის ფორმები. ეს დიალექტები შეიძლება თითქმის გაუგებარი იყოს შვედების უმრავლესობისთვის და მათზე მოლაპარაკეთა უმეტესობა ასევე თავისუფლად ფლობს სტანდარტულ შვედურ ენას. სხვადასხვა დიალექტი ხშირად იმდენად ლოკალიზებულია, რომ ისინი შემოიფარგლება ცალკეული სამრევლოებით და შვედი ლინგვისტები მათ sockenmål-ს (სიტყვასიტყვით „სამრევლო მეტყველება“) უწოდებენ . ისინი ზოგადად იყოფა ექვს ძირითად ჯგუფად, პროზოდიის, გრამატიკისა და ლექსიკის საერთო მახასიათებლებით. აქ მოცემულია თითოეული ჯგუფიდან ერთი ან რამდენიმე მაგალითი. მიუხედავად იმისა, რომ თითოეული მაგალითი ასევე წარმოადგენს ახლომდებარე დიალექტებს, დიალექტების რეალური რაოდენობა რამდენიმე ასეულია, თუ თითოეული ცალკეული თემი ცალკე განიხილება.
თუმცა, ამ ტიპის კლასიფიკაცია ეთნიკურობისა და ენის გარკვეულწილად რომანტიზებულ ნაციონალისტურ შეხედულებას ეფუძნება . თანამედროვე მეცნიერების მიერ ზოგადად არ არის მიღებული იდეა, რომ შვედური ენის მხოლოდ სოფლის ვარიანტები უნდა ჩაითვალოს „ნამდვილად“. არცერთი დიალექტი, რაც არ უნდა შორეული ან ბუნდოვანი იყოს, არ დარჩენილა უცვლელი ან ხელშეუხებელი მიმდებარე დიალექტების ან სტანდარტული ენის მინიმალური გავლენით, განსაკუთრებით არა მე-19 საუკუნის ბოლოდან მასმედიისა და ტრანსპორტის მოწინავე ფორმების გაჩენის შემდეგ. განსხვავებები დღეს უფრო ზუსტად არის აღწერილი შკალით, რომელიც „სტანდარტული ენიდან“ „სოფლის დიალექტამდე“ გადადის, სადაც ერთი და იგივე ადამიანის მეტყველებაც კი შეიძლება განსხვავდებოდეს ერთი უკიდურესობიდან მეორეში, სიტუაციის მიხედვით. ყველა შვედური დიალექტი, გარდა დალარნაში , ნორბოტენსა და, გარკვეულწილად, გოტლანდში მეტყველების ძლიერ განსხვავებული ფორმებისა, შეიძლება ჩაითვალოს საერთო, ურთიერთგაგების დიალექტური კონტინუუმის ნაწილად . ეს კონტინუუმი ასევე შეიძლება მოიცავდეს ნორვეგიულ და ზოგიერთ დანიურ დიალექტს .
სტანდარტული შვედური
სტანდარტული შვედური ენა არის ენა, რომელსაც თითქმის ყველა შვედი და შვედურენოვანი ფინელების უმეტესობა იყენებს. შვედეთში მას rikssvenska ან standardsvenska („სტანდარტული შვედური“) ეწოდება . [ 77 ] ფინეთში, högsvenska („მაღალი შვედური“) გამოიყენება სტანდარტული შვედურის ფინური ვარიანტისთვის, ხოლო rikssvenska აღნიშნავს შვედურ ენას, როგორც ზოგადად შვედეთში სალაპარაკოს.
შვედეთის საცალო ვაჭრობის ინსტიტუტის ( Handelns Utredningsinstitut ) მიერ 2005 წელს ჩატარებული გამოკითხვის თანახმად , შვედების დამოკიდებულებამ გამყიდველების მიერ გარკვეული დიალექტების გამოყენების მიმართ აჩვენა, რომ გამოკითხულთა 54%-ს მიაჩნდა, რომ ტელეფონით გამყიდველებთან საუბრისას მათთვის სასურველი ვარიანტი იქნებოდა „რიკსვენსკა“ , მიუხედავად იმისა, რომ გამოკითხვაში ალტერნატივებად მოყვანილი იყო ისეთი დიალექტები, როგორიცაა „გოტლენდსკა“ ან „სკანსკა“ .
ფინეთი
იმიგრანტული ვარიანტები
რინკებური შვედური ( სტოკჰოლმის ჩრდილოეთით მდებარე გარეუბნის, დიდი იმიგრანტული მოსახლეობით, რინკებუს მიხედვით ) ლინგვისტებს შორის გავრცელებული სახელია შვედური ენის იმ ვარიანტებისა, რომლებზეც საუბრობენ უცხოური წარმოშობის ახალგაზრდები სტოკჰოლმის, გეტებორგისა და მალმიოს ძირითადი ქალაქების გარკვეულ გარეუბნებსა და ურბანულ რაიონებში. ალტერნატიულად, ამ ვარიანტებს შეიძლება სოციოლექტებად მივაკუთვნოთ , რადგან იმიგრანტულ დიალექტებს აქვთ საერთო ნიშნები მათი გეოგრაფიული გავრცელებისა და მოლაპარაკეთა მშობლიური ქვეყნის მიუხედავად. თუმცა, ზოგიერთმა კვლევამ აღმოაჩინა გამორჩეული მახასიათებლები და გამოიწვია ისეთი ტერმინების შექმნა, როგორიცაა როზენგორდის შვედური ( მალმიოში როზენგორდის მიხედვით), სკანდინავიური ენის ვარიანტი . შვედი ლინგვისტი ულა-ბრიტ კოცინასის მიერ ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ უცხოელ მოსწავლეებს უჭირთ სტოკჰოლმში რინკებური შვედური ენის მოლაპარაკეთა წარმოშობის გამოცნობა. ყველაზე დიდი სირთულე აღმოჩნდა რინკებურ შვედურად მოლაპარაკე ბიჭის მეტყველების იდენტიფიცირება, რომლის მშობლებიც შვედი იყვნენ; მხოლოდ 1.8%-მა გამოიცნო სწორად მისი მშობლიური ენა.
მრავალენოვან ურბანულ კონტექსტებში, მხატვრულ ლიტერატურასა და ჰიპ-ჰოპ კულტურასა და რეპ ტექსტებში, დანერგილია ახალი ენობრივი პრაქტიკები, რომლებიც სცილდება ტრადიციულ სოციალურ-ლინგვისტურ სფეროებს. იხილეთ აგრეთვე კალსტრომი (თავი 12) და კნუდსენი (თავი 13).
ნიმუში
ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის 1-ლი მუხლი შვედურ ენაზე:
ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის პირველი მუხლი ინგლისურ ენაზე:
ნაწყვეტი ბარფოტაბარნიდან (1933), ნილს ფერლინის (1898–1961):
