ცოდნა სინათლეა - Knowledge is light - Знание свет -
ხარგის კუნძული 
კუნძული ხარგი
ხარგის კუნძული ( სპარსულად : جزیره خارگ ), ასევე იწერება როგორც ხარკის კუნძული და ხშირად მოიხსენიება, როგორც „ აკრძალული კუნძული “, ირანის კონტინენტური კუნძულია სპარსეთის ყურეში . კუნძული მდებარეობს ირანის სანაპიროდან 25 კილომეტრში (16 მილი) და ჰორმუზის სრუტიდან 483 კილომეტრში (300 მილი) ჩრდილო-დასავლეთით . მიმდებარე სანაპირო ბუშერის პროვინციის მიერ ადმინისტრირებული ხარგის კუნძული წარმოადგენს საზღვაო პორტს ირანის ნავთობპროდუქტების 90%-მდე ექსპორტისთვის, ასევე უზრუნველყოფს 30 მილიონ ბარელამდე (5 მილიონი კუბური მეტრი) ნავთობის შენახვას და, შესაბამისად, სტრატეგიულად მნიშვნელოვანია. კუნძული მდებარეობს რამდენიმე საზღვაო ნავთობის საბადოსთან ახლოს, მათ შორის ფარიდუნის, დარიუსის, კიროსის და არდაშირის საბადოებთან. კუნძულზე მდებარეობს ქალაქი ხარგი და ჯაზირე-იე ხარკის შუქურა, რომელსაც აქვს საკუთარი მტკნარი წყლის მარაგი.
1960-იან წლებში დიდ ნავთობტერმინალად განვითარებამდე, ირანელმა მწერალმა ჯალალ ალ-ე-აჰმადმა კუნძულს „სპარსეთის ყურის ობოლი მარგალიტი“ უწოდა.
კუნძულზე რამდენიმე მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ძეგლია, მათ შორის ქრისტიანული მონასტრის ნანგრევები , რომელიც შესაძლოა მე-7 საუკუნით თარიღდება. ასევე არის სამარხები, ტაძრები და აქემენიდური ლურსმული დამწერლობის წარწერა, რომელიც ძვ.წ. 550-დან 330 წლამდე პერიოდით თარიღდება. ის საუკუნეების განმავლობაში მნიშვნელოვანი სავაჭრო პუნქტი იყო, რომელსაც მე-16-17 საუკუნეებში პორტუგალიის იმპერია აკონტროლებდა, ხოლო მე-18 საუკუნეში ნიდერლანდების კოლონიური იმპერიის ნაწილი იყო . ის პირველად ნავთობტერმინალად 1960-იან წლებში შაჰის მმართველობის დროს, ამერიკულ ნავთობკომპანია Amoco- სთან პარტნიორობით გადაიქცა . კუნძულზე არსებული სამხედრო ობიექტები შეერთებულმა შტატებმა დონალდ ტრამპის პრეზიდენტობის დროს 2026 წლის მარტში ირანის ომის დროს დაბომბა.
სახელი
კუნძულის სახელი წლების განმავლობაში შეიცვალა, რაც განპირობებული იყო როგორც ადგილობრივი დიალექტების , ასევე ევროპული რუკების მართლწერით: ის აღწერილია როგორც ხარგ, ხარკ, ხარაჯ და ხარეჯ.
ისტორია
შუა საუკუნეები
ხარგი მოხსენიებულია ჰუდუდ ალ-ალამის ნაშრომში, როგორც მარგალიტების კარგი წყარო, დაახლოებით ახ. წ. 982 წელს. აბუ ესჰაკ ესთახრი მას არდაშირ-ჰორას რაიონის ნაწილად მიიჩნევდა და ინდოეთსა და ბასრას სამხრეთ პორტს შორის მოძრავი სავაჭრო გემების მთავარ გაჩერების წერტილს წარმოადგენდა . 1218 წელს კუნძულს გეოგრაფი და ბიბლიოგრაფი შეჰაბ-ალ-დინ აბუ აბდ-ალაჰ იაკუტი ეწვია. ამ დროს სავაჭრო პროდუქტებს ხილისა და ფინიკის პალმის კულტივაციაც ემატებოდა.
ადრეული თანამედროვე ეპოქა
ევროპული ძალების კოლონიური ექსპანსიის დროს , პორტუგალიელები პირველები იყვნენ, ვინც კუნძული, ყურის სხვა კუნძულებთან ერთად, 1507 წელს აფონსო დე ალბუკერკესა და ტრისტანო და კუნიას მეთაურობით მოითხოვა . პორტუგალიელები ჰორმუზს სავაჭრო, ვასალურ ავანპოსტ სახელმწიფოდ იყენებდნენ 1622 წლამდე. მათ ააშენეს ციხესიმაგრე, რომელიც ცნობილია როგორც პორტუგალიური ციხესიმაგრე , რათა უზრუნველყონ ჰორმუზის სრუტეზე სამხედრო კონტროლი სპარსელებისა და აზიაში ინტერესების მქონე სხვა ევროპული ძალების წინააღმდეგ.
1645 წელს, ჰოლანდიელმა მეზღვაურებმა, რომლებიც გამვლელ ფლოტზე იმყოფებოდნენ, კუნძულს „დელფტი“ დაარქვეს, ჰოლანდიის აღმოსავლეთ ინდოეთის კომპანიის (VOC) ერთ-ერთი ოფისის საპატივცემულოდ . 1665 წელს ხარგს ფრანგი მოგზაური ჟან დე ტევენო ეწვია , რომელმაც იმ დროს ისპაჰანთან და ბასრასთან ვაჭრობა ჩაიწერა .
მე-18 საუკუნეში ხარგმა შეინარჩუნა რეპუტაცია, როგორც ბასრაში მიმავალი გემებისთვის საუკეთესო მეზღვაურების დასაქირავებელი ადგილი. 1751 წელს კუნძული ჰუვალა არაბებმა დაარბიეს . 1753 წელს, VOC-ის აგენტმა ბარონმა ტიდომ ფრედერიკ ვან კნიფაუზენმა 2000 რუპია გადაუხადა ბანდარ-რიგის არაბ მმართველს , მირ ნასაირს, კუნძულის მუდმივი საკუთრების უზრუნველსაყოფად და კუნძული თავისუფალ პორტად აქცია, რომელიც ღია იყო ყველა ეროვნებისთვის. კნიფაუზენმა სახლები ააშენა კუნძულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში. ციხესიმაგრე გერმანელმა კათოლიკე დაქირავებულმა პირებმა განათავსეს. [ 2 ] [ 1 ] ნიდერლანდების კოლონიური იმპერიის ნაწილად , ნიდერლანდებმა კუნძულზე დააარსეს როგორც სავაჭრო პუნქტი, ასევე ციხე-სიმაგრე მოსელშტეინი . [ 5 ] 1766 წელს ნიდერლანდების ციხესიმაგრე ბანდარ-რიგის გუბერნატორმა მირ მაჰანამ აიღო. ნიდერლანდების აღმოსავლეთ ინდოეთის კომპანია მას სავაჭრო სადგურად იყენებდა.
1757 წელს აშენდა ეკლესია და კარმელიტი მღვდელი სპარსეთის უდიდეს კათოლიკურ თემს ემსახურებოდა; ისპაჰანის ეპისკოპოსი ისპაჰანიდან ხარგში გადავიდა. [ 2 ] ჰოლანდიელებსა და ადგილობრივ მოსახლეობას შორის ურთიერთობების გაუარესების შემდეგ, 1766 წლის იანვარში ბანდარ რიგის გუბერნატორმა მირ მუჰანამ ციხესიმაგრე აიღო და ჰოლანდიელები სამუდამოდ აიძულა იქიდან გაძევება.
1837 წელს კუნძული ბრიტანელებმა ხანმოკლედ დაიკავეს ჰერათის ალყის (1838) შესაჩერებლად, თუმცა მალევე დაუბრუნეს. 1856 წლის ინგლის-სპარსეთის ომამდე ის სპარსელებმა მიატოვეს და 1856 წლის დეკემბერში ბრიტანულმა ძალებმა კვლავ დაიკავეს. დაახლოებით 1900 წელს კუნძულის მოსახლეობა ჰაიათ-დავუდის ხალხის მმართველს ემორჩილებოდა, რომელიც ბანდარ რიგში იყო განლაგებული .
მე-20 საუკუნე
XX საუკუნეში რეზა შაჰ ფეჰლევიმ (ირანის მმართველი 1925 წლიდან 1941 წლამდე) ის პოლიტიკური ოპონენტების გადასახლების ადგილად აქცია, რამაც ხელი შეუშალა მის უფრო ფართო განვითარებას.
1956 წელს ხარგზე დაიწყო ნავთობის რეზერვუარების მშენებლობა, სადაც გაჩსარანის ნავთობის საბადოდან მილსადენებით მომარაგებული ნავთობი იქნებოდა განთავსებული . 1958 წლის ნოემბერში დაიწყო 99 მილის სიგრძის 26-28-30 დიუმიანი მილსადენის მშენებლობა, რომელიც 1959 წლის დეკემბერში დასრულდა. ტერმინალში 100 000 დვტ ტანკერის ჩატვირთვა იყო შესაძლებელი და ის 1960 წლის 8 ნოემბერს გაიხსნა.
1960 წელს, ნავთობტერმინალზე შემდგომი მნიშვნელოვანი განვითარების დაწყებამდე, ირანელმა მწერალმა ჯალალ ალ-ე-აჰმადმა (1923–1969), კუნძულის მონახულებისას, მას „სპარსეთის ყურის ობოლი მარგალიტი“ უწოდა.
1960-იან წლებში ირანმა საუდის არაბეთთან მოლაპარაკებები დაიწყო ორი ქვეყნის ტერიტორიული ზონების შესახებ ყურის კონტინენტურ შელფზე . ისინი შეთანხმდნენ შეცვლილ თანაბარ დისტანციაზე, რაც ხარგს ირანის იურისდიქციის ქვეშ მოხვედრის საშუალებას აძლევდა.
1969 წელს, შაჰის მმართველობის დროს , კუნძული ნავთობტერმინალად გადაკეთდა ირანის ეროვნული ნავთობკომპანიისა და ამერიკული კომპანია „ამოკოს“ პარტნიორობის ფარგლებში .
დაახლოებით 1975 წლისთვის კუნძულზე სამი მსხვილი ნავთობტერმინალი იყო - ხარგის ტერმინალი თავისი გრძელი T-ფორმის ნავმისადგომით აღმოსავლეთ სანაპიროზე, ზღვის კუნძულის ტერმინალი დასავლეთ სანაპიროსთან და დარიუსის ტერმინალი სამხრეთით - და ხარგის ქიმიური კომპლექსი ანუ ხემკოს ტერმინალი, გაზის ტერმინალი. ხარგის კუნძული გახდა მსოფლიოში უდიდესი ოფშორული ნავთობის ტერმინალი და ირანული ნავთობის მთავარი საზღვაო ტერმინალი.
ირანის რევოლუცია
ამოკოს ქონება 1979 წლის ირანის რევოლუციის შემდეგ ირანის ეროვნულმა ნავთობკომპანიამ ჩამოართვა . 1979 წლის ირანის რევოლუციის შემდეგ მიმდინარე სანქციების მიუხედავად , ირანმა განაგრძო კუნძულზე ობიექტების მშენებლობა, რათა განევითარებინა თვითკმარობა და თავიდან აეცილებინა ნავთობის სხვა ქვეყნების გავლით გაგზავნა.
კუნძული დაიბომბა 1980-იანი წლების ირან-ერაყის ომის დროს , ხოლო ობიექტები მწყობრიდან გამოვიდა ერაყის საჰაერო ძალების მიერ 1982-1986 წლებში განხორციელებული ძლიერი დაბომბვის შედეგად. ომის შემდეგ რემონტი ძალიან ნელა მიმდინარეობდა, მაგრამ აშენების შემდეგ ობიექტები გაფართოვდა და გაუმჯობესდა.
1990 წელს ირანის მთავრობა დათანხმდა, რომ Amoco-სთვის კომპენსაციის სახით 600 მილიონი დოლარი გადაეხადა: 540 მილიონი დოლარი ყურის ოთხი საბურღი საბადოსა და ხარგის ნავთობტერმინალის ხელში ჩაგდებისთვის და 60 მილიონი დოლარი კუნძულზე არსებული ნავთობქიმიური გადამამუშავებელი ქარხნისთვის.
21-ე საუკუნე
2009 წელს ირანმა სამხრეთ ხარგის ნავთობტერმინალის მეშვეობით 950 მილიონი ბარელი ნედლი ნავთობი გაიტანა და გაცვალა. 2015 წელს კუნძულზე ტერმინალის ობიექტებს ირანის ეროვნული ნავთობკომპანია მართავდა.
ირანი იყო
2026 წლის 28 თებერვალს, ირანის ომის დაწყების შემდეგ , ანალიტიკოსებმა, რომლებიც თანამგზავრის ფოტოებს ინტერპრეტაციას უკეთებდნენ, აღნიშნეს, რომ ირანი, როგორც ჩანს, ხარგის კუნძულის სამიზნედ გახდომას ელოდა მოახლოებულ კონფლიქტში და ამიტომ 2026 წლის თებერვლის დასაწყისიდან იქ ნავთობის შესანახი რაოდენობის შემცირება დაიწყო. მიუხედავად იმისა, რომ თავდაპირველად ხარგის ობიექტებზე თავდასხმა არ განხორციელებულა, 2026 წლის 7 მარტისთვის მხოლოდ ცხრა ნავთობის ავზი იყო სავსე, იანვრის შუა რიცხვებში კი ეს რიცხვი 27-ს შეადგენდა. 2026 წლის მარტში გავრცელდა ინფორმაცია, რომ ისრაელი კუნძულის დაბომბვას განიხილავდა, ხოლო აშშ კუნძულის ხელში ჩაგდების იდეას ემხრობოდა. 2026 წლის 13 მარტს შეერთებულმა შტატებმა გამოაცხადა, რომ კონფლიქტის ფარგლებში კუნძულზე სამხედრო ობიექტები დაიბომბა. ცენტრალურმა სარდლობამ განაცხადა, რომ დაახლოებით 90 სამხედრო სამიზნე დაბომბეს, ხოლო კუნძულზე ნავთობის ინფრასტრუქტურა ხელუხლებელი დარჩა.
არქეოლოგია
აქემენიდური წარწერა
თარგმანში წარწერა სხვადასხვაგვარად ითარგმნა, რაც ნიშნავს, მაგალითად, „[ეს] მიწა უდაბნო და უწყლო იყო [და] მე მას ბედნიერება და კეთილდღეობა მოვუტანე“, ან „ურწყავი მიწა ბედნიერი იყო [წყლის] ჩემი მოტანით“.
ენათმეცნიერი ჰაბიბ ბორჯიანი განმარტავს, რომ თუ წარწერა ავთენტურია, კუნძულზე კანატის გამოყენების ცნობილ ისტორიასთან ერთად, რომელიც აქემენიდების მმართველობის დროს განვითარდა, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ აქემენიდების დროს ხარგი სპარსული კოლონიზაციის ობიექტი იყო. აქემენიდების ეპოქის სპარსელი მოსახლეების ირანული დიალექტი შესაძლოა ხარგის ენის წინაპარი ყოფილიყო , ბორჯიანი კი დასძენს, რომ „არ არსებობს ურთიერთგამომრიცხავი მტკიცებულება, რომელიც ამ ჰიპოთეზას დაუჯერებელს გახდის“.
წარწერა სპარსეთის ყურის სახელწოდებასთან დაკავშირებულ დავაში საკამათო საკითხად იქცა . ზოგიერთი ექსპერტის თქმით, ეს კიდევ ერთი მტკიცებულება იყო, რომელიც ადასტურებდა სპარსეთის ყურის სპარსულ სახელწოდებას. ამან გამოიწვია „მედიის აჟიოტაჟი“ მიმდებარე არაბულ ქვეყნებში, სადაც ცდილობდნენ მისი ავთენტურობის უარყოფას.
2008 წლის მაისში, წარწერა სერიოზულად დააზიანა უცნობმა ვანდალებმა (ვანდალებმა) მას შემდეგ, რაც ისინი ტერიტორიაზე შესასვლელად ღობეზე ავიდნენ და განზრახ ბასრი საგნით დააზიანეს. ხარკის გუბერნატორის მოადგილის, ალი ჯაზების თქმით, წარწერის დაახლოებით 70% სერიოზულად დაზიანდა. სხვა წყაროს ცნობით, მხოლოდ დაახლოებით 10–15% იყო დაზიანებული.
მონასტერი
კუნძულზე არის დანგრეული ქრისტიანული ეკლესიის კომპლექსი ან უძველესი მონასტერი , ხარკის მონასტერი ბერის საკანი, ბიბლიოთეკა და ეზო. ეს ითვლება „ხარგზე სიძველეთა ყველაზე მნიშვნელოვან კომპლექსად... [ეს] ქრისტიანული არქეოლოგიის უდიდესი დოკუმენტია სპარსეთის ყურის რეგიონში“. მისი წარმოშობის შესახებ თეორიები არსებობს: პოტსი (2004/2015) ამბობს, რომ „კერამიკული მტკიცებულებები მიუთითებს VIII და IX საუკუნეებით დათარიღებაზე. [მარი-ჯოზეფ] სტივი ვარაუდობს, რომ კომპლექსი შესაძლოა VII საუკუნეში დაარსებულიყო“.
ამერიკელი ისტორიკოსისა და არქეოლოგის, დენიელ ტ. პოტსის (2004/2015) თანახმად, იგი „უდავოდ... ხარგის სიძველეთა უმნიშვნელოვანეს კომპლექსად... [და] სპარსეთის ყურის რეგიონში ქრისტიანული არქეოლოგიის უდიდეს ერთადერთ დოკუმენტად“ ითვლება.
სხვა აღსანიშნავი არქეოლოგიური ძეგლები
ხარგის კუნძულზე ადამიანის დასახლების პირველი არქეოლოგიური მტკიცებულება კაპიტან ა.ვ. სტიფეს მიერ 1898 წელს იქნა მოხსენებული, ხოლო მისი აღმოჩენების შესახებ კვლევები ფრიდრიხ სარემ და ერნსტ ჰერცფელდმა 1910 წელს გამოაქვეყნეს. მათ აღმოაჩინეს ორი კლდეში ნაკვეთი კამერული სამარხი, რომლებიც ცნობილია როგორც აღმოსავლეთის და სამხრეთის სამარხები, რომლებიც, სავარაუდოდ, ყველაზე ადრეული ჩაწერილი ნაშთებია. მათ აქვთ თაღოვანი შესასვლელები მთავარ ოთახში ვესტიბიულით , საიდანაც დაახლოებით ოცი პატარა კამერა წარმოიშვა. სამხრეთის სამარხის სიღრმე 13 მ (43 ფუტი) არის და მასზე გამოსახულია პალმირას სელევკიდებისა და პართიის სტილის რელიეფი, რომელიც მწოლიარე მამაკაცის წყალს სვამს . დაზიანებული რელიეფი, რომელიც, სავარაუდოდ , ნიკეს გამოსახულებით არის წარმოდგენილი, სფეროსებრი სვეტის წინა მხარესაა. მარი-ჯოზეფ სტივი ამტკიცებს, რომ სამარხების არქიტექტურა უფრო პეტრას ნაბატეურ არქიტექტურას მოგვაგონებს , ვიდრე პალმირენელებს .
ხარგზე შესწავლილია კიდევ 83 კლდეში ნაკვეთი სამარხი და 62 მეგალითური სამარხი. კლდეში ნაკვეთი სამარხები ოთხ კატეგორიად იყოფა: ერთკამერიანი, სხვადასხვა ფორმის არაღრმა სამარხები, ორმოში ჩაფლული სამარხები და გათხრილი მრავალკამერიანი კომპლექსები. სტივის მიერ გათხრილი 62 სამარხი აბასიანთა ხალიფატის ხანას მიეკუთვნება და შესაძლოა, ებრაული სასაფლაო ყოფილიყო. ასევე არის ზოროასტრული სამარხები, ქრისტიანული სამარხები და სასანიდების ეპოქის სამარხები. სტივმა ასევე შენიშნა რამდენიმე ნესტორიანული სტილის ჯვრის არსებობა ზოგიერთ სამარხში. ასევე კუნძულზეა მირ მოჰამედის სალოცავი, რომელიც მე-13 საუკუნის ბოლოს აშენდა, და მირ არამის სალოცავი, რომლის ჩირაღდნებიც, სავარაუდოდ, აქემენიდების ეპოქას მიეკუთვნება.
კუნძულზე ასევე არის დაახლოებით 7.5 მ (25 ფუტი) ფართობის უხეში ქვის ტაძრის ნანგრევები , რომლის ცენტრშიც ცეცხლის დანთებისთვის განკუთვნილი შელესილი საკურთხეველია , რაც ასევე სტივის მიერ არის დოკუმენტირებული.
გეოგრაფია და მმართველობა
ხარგის კუნძული, რომელსაც ზოგჯერ ხარკის კუნძულსაც უწოდებენ, მარჯნის გამონაყარს წარმოადგენს, რომელიც ირანის სანაპიროდან დაახლოებით 25–28 კმ-ში (16–17 მილი) [ 7 ] და ბუშერის პორტიდან დაახლოებით 55 კმ-ში (34 მილი) ჩრდილო-დასავლეთით, ჰორმუზის სრუტიდან 483 კმ-ში (300 მილი) ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს . [ საჭიროა წყაროს მითითება ] მისი სიგრძე დაახლოებით 8 კმ-ია (5.0 მილი) და სიგანე 4–5 კმ (2.5–3.1 მილი). [ 1 ]
მის გარშემო წყლები ღრმაა და ის სპარსეთის ყურის იმ მცირერიცხოვან კუნძულთაგან ერთ-ერთია, რომელსაც მტკნარი წყლის საკუთარი მარაგი აქვს . ახლომდებარე სანაპირო ნავთობის საბადოებს შორისაა ფარიდუნის, დარიუსის, კიროსის და არდაშირის საბადოები, საიდანაც წყალქვეშა მილსადენები ხარგამდე მიემართება.
კუნძულზე მდებარეობს ხარგის რაიონის ერთადერთი ქალაქი, ქალაქი ხარგი . არსებობს პლაჟი, რომელიც ხარგის პლაჟის სახელითაა ცნობილი.
კუნძულს მიმდებარე სანაპირო ბუშერის პროვინცია მართავს . მასზე წვდომა შეზღუდულია და კუნძულს ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსი (IRGC) იცავს , რის გამოც მას „აკრძალული კუნძული“ ეწოდება.
წვდომა მკაცრად შეზღუდული იყო, თუმცა 2010-იანი წლებიდან მთავრობამ დაიწყო მისი ტურისტული პოტენციალის შესწავლა და 2026 წელს შემოიღეს ვიზიტორის ნებართვის სპეციალური კლასი. ირანის ტურიზმისა და კულტურული მემკვიდრეობის სამინისტროს მონაცემებით, 2026 წლიდან ტურისტებს შეეძლოთ მთავრობისგან სპეციალური ნებართვის მიღება, განაცხადის საფუძველზე, რომელიც მოიცავდა დაგეგმილი ვიზიტის შესახებ დეტალურ დოკუმენტაციას და ვიზიტორებს მუდმივად უნდა ახლდეთ დამტკიცებული გიდი.
ობიექტები და მნიშვნელობა
ხარგის კუნძული წარმოადგენს საზღვაო პორტს ნავთობის ექსპორტისთვის აბუზარის, ფორუზანისა და დორუდის ოფშორული ნავთობის საბადოებიდან და აჰვაზის , მარუნისა და გაჩსარანის ნავთობის საბადოებიდან. მის გარშემო არსებული ღრმა წყლები ნიშნავს, რომ გრძელი ნავმისადგომები ტანკერების დასაჯდომად გამოიყენება, ირანის სანაპირო ზოლის დანარჩენი ნაწილისგან განსხვავებით, რომელიც დახრილი და არაღრმაა. ირანის ნავთობის ექსპორტის 90%-მდე, რაც მოიცავს ნედლ ნავთობს , სასუქებს , თხევად გაზს და სხვა პროდუქტებს, ხარგის ტერმინალზე გადის, რომელსაც ერთდროულად 10 სუპერტანკერის ჩატვირთვა შეუძლია. ეს მას სტრატეგიულად მნიშვნელოვანს ხდის.
კუნძულზე ასევე საკმარისი საცავია დაახლოებით 30 მილიონი ბარელი ნავთობისთვის.
კუნძულს ემსახურება ხარგის აეროპორტი .
იხ.ვიდეო - Kharg Island, Iran. The Oil Island at the Center of War
