Translate

вторник, 30 июня 2020 г.

სპირტი

                              სპირტი

                                                             მეთალონის მოლეკულის მოდელი

სპირტი (ალკოჰოლი) — ნახშირწყალბადთა ნაწარმი, რომელიც შეიცავს ნაჯერ ნახშირბადატომთან მიერთებულ ერთ ან რამდენიმე ჰიდროქსილის ჯგუფს (− ОН). ნაერთებს, რომლებშიც ОН-ჯგუფი დაკავშირებულია არომატულ რგოლთან, უწოდებენ ფენოლებს, ხოლო თუ ნახშირბად-ნახშირბადის ორმაგ ბმასთან — ენოლებს. ნახშირწყალბადის რადიკალის მიხედვით სპირტი შეიძლება იყოს აციკლური, ანუ ალიფატური, ალიციკლური, ცხიმოვან-არომატული და ჰეტეროციკლური.
ალალის სპირტი ორგ. ნაერთი. უმარტივესი უჯერი სპირტი, მძაფრსუნიანი უფერო სითხე, დუღ. ტემ-რა 96,90 ცელსიუსი კარგად იხსნება სპირტში და წყალში. მიიღება ალილქლორიზის ჰიდროლიზით. იყენებენ გლიცენირის, სინთეზუს ფისებსა და პლასტმასტის მისაღებად.

ალკოჰოლი , რომელსაც ზოგჯერ ქიმიური სახელით ეთანოლიც მოიხსენიებენ ,  არის ალკოჰოლური სასმელების აქტიური ინგრედიენტი , როგორიცაა ლუდი , ღვინო და გამოხდილი სპირტი (მაგარი სასმელი ).  ალკოჰოლი ცენტრალური ნერვული სისტემის (ცნს) დამთრგუნველი საშუალებაა , რომელიც ამცირებს ტვინში ნეირონების ელექტრულ აქტივობას,  ალკოჰოლური ინტოქსიკაციის დამახასიათებელ ეფექტებს („სიმთვრალე“).  სხვა ეფექტებთან ერთად, ალკოჰოლი იწვევს ეიფორიას , შფოთვის შემცირებას , კომუნიკაბელურობის გაზრდას , სედაციას და კოგნიტური , მეხსიერების , მოტორული და სენსორული ფუნქციების დარღვევას .

ალკოჰოლს მრავალფეროვანი გვერდითი მოვლენები აქვს . მოკლევადიანი გვერდითი მოვლენები მოიცავს ნეიროკოგნიტური ფუნქციის გენერალიზებულ დარღვევას, თავბრუსხვევას, გულისრევას, ღებინებას და ნაბახუსევის სიმპტომებს . ალკოჰოლი იწვევს დამოკიდებულებას და შეიძლება გამოიწვიოს ალკოჰოლის მოხმარების დარღვევა , დამოკიდებულება და მოწევის შეწყვეტის შემდეგ აბსტინენციის სინდრომი. ალკოჰოლის გრძელვადიანი ეფექტები გლობალური საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვან პრობლემად ითვლება და მოიცავს ღვიძლის დაავადებას , ჰეპატიტს , გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებს (მაგ., კარდიომიოპათია ), პოლინეიროპათიას , ალკოჰოლურ ჰალუცინოზს , ტვინზე ხანგრძლივ ზემოქმედებას (მაგ., ტვინის დაზიანება , დემენცია და მარჩიაფავა-ბინიამის დაავადება ),  და კიბოს ; ალკოჰოლი და მისი ზოგიერთი მეტაბოლიტი (მაგალითად, აცეტალდეჰიდი ) IARC-ის პირველი ჯგუფის კანცეროგენებია.  ალკოჰოლის ჯანმრთელობაზე უარყოფითი ზემოქმედება ყველაზე მნიშვნელოვანია, როდესაც ის გამოიყენება ჭარბი რაოდენობით ან დიდი სიხშირით. თუმცა, 2023 წელს, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ გამოაქვეყნა განცხადება ჟურნალ „ლანცეტის“ საზოგადოებრივ ჯანდაცვაში , რომელშიც დაასკვნა: „ალკოჰოლის მოხმარების უსაფრთხო რაოდენობა კიბოსა და ჯანმრთელობისთვის არ შეიძლება დადგინდეს“.  დიდი რაოდენობით ალკოჰოლმა შეიძლება გამოიწვიოს გონების დაკარგვა ან, მძიმე შემთხვევებში, სიკვდილი. ბევრი სამთავრობო უწყება და ორგანიზაცია ალკოჰოლის მოხმარების რეკომენდაციებს გასცემს .

ალკოჰოლის ფსიქოაქტიური ეფექტების გამო ადამიანები აწარმოებენ და მოიხმარენ სულ მცირე 13,000 წლის წინ, როდესაც ნატუფიელთა კულტურამ ახლო აღმოსავლეთში ყველაზე ადრეული ცნობილი ლუდი მოხარშა .  ალკოჰოლი მსოფლიოში მეორე ყველაზე ხშირად მოხმარებადი ფსიქოაქტიური ნარკოტიკია კოფეინის შემდეგ , , ალკოჰოლური სასმელების გლობალური გაყიდვებით, რომელიც 2017 წელს 1.5 ტრილიონ აშშ დოლარს აჭარბებდა. [ ალკოჰოლის დალევა ზოგადად სოციალურად მისაღებია და ლეგალურია ქვეყნების უმეტესობაში, ბევრი სხვა გასართობი ნივთიერებისგან განსხვავებით. თუმცა, ხშირად არსებობს შეზღუდვები ალკოჰოლის გაყიდვასა და მოხმარებაზე, მაგალითად, დალევის მინიმალური ასაკი და კანონები საჯარო ადგილებში დალევის, დალევისა და მართვის აკრძალვის შესახებ.  ალკოჰოლს მნიშვნელოვანი სოციალური და კულტურული მნიშვნელობა აქვს და მნიშვნელოვან სოციალურ როლს ასრულებს მსოფლიოს დიდ ნაწილში. სასმელი დაწესებულებები, როგორიცაა ბარები და ღამის კლუბები, ძირითადად ალკოჰოლური სასმელების გაყიდვასა და მოხმარებაზეა ორიენტირებული, ხოლო წვეულებები, ფესტივალები და სოციალური შეკრებები ხშირად ალკოჰოლის მოხმარებას მოიცავს. ალკოჰოლი დაკავშირებულია სხვადასხვა სოციალურ პრობლემასთან , მათ შორის ნასვამ მდგომარეობაში მანქანის მართვასთან , შემთხვევით დაზიანებებთან, სექსუალურ ძალადობასთან , ოჯახში ძალადობასთან და ძალადობრივ დანაშაულთან.  ალკოჰოლის გაყიდვა და მოხმარება კვლავ უკანონოა რიგ ქვეყნებში , ძირითადად ახლო აღმოსავლეთში . მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი რელიგია, მათ შორის ისლამი , კრძალავს ალკოჰოლის მოხმარებას , სხვა რელიგიები, როგორიცაა ქრისტიანობა და შინტოიზმი , იყენებენ ალკოჰოლს საიდუმლოებებსა და სასმელებში .


იხ. ვიდეო


რეკლამა  -  მომზადება ვოკალში -  პროფესიონალი მომღერალი ოპერის სოლისტი მრავალი კონკურისის ლაურეატი მოამზადებს ნებისმერ მსურველს ვოკალში საოპერო, კამერული, საესტრადო, ფოლკორში. ხმისა და სუნთქვის დაყენება, გაძლიერება, დიაპაზონის გაზრდა სათანადო რეპერტუარით, სწავლების ინტესივობა და მიმართულება განისაზღვრება ინდივიდულურად მასწავლებლის მიერ. ფასი 40ლ. ერთი გაკვეთილი ტ 595 33 01 77,   5977 872 64

ბრიტანეთში სტაჟირებული, სერტირთიფიცირებული ინგლისური ენის სპეციალისტი,  თარგმნა, ინგლისურიდან ქართულში ან პირიქით ტექსტის კორექტირიება,  აკრეფა ვორდში და ინგლისურში ნებისმირი მსურველის მომზადება  ინგლისურში სკოლის მოსწავლეებს, აბიტურიენტებს ან სხვა ნებისმიერ მსურველს სათანადო პროგრამით  FCF , TOEFl, IEFLtS სათანადო  აუდიო თუ ვიდეო მასალის გამოყენებით  ფასი შეთანხმებით ასევე ონლაინ მომსახურება და სწავლა ტ. 591 102 949

ელემენტთა პეროდული სისტემა

      ელემენთა პერიდული  perioduli                  sistema

         
 d. mendeleevisa, ქიმიური elementebis klasifikacia, r-ic warmoadgens d. mendeleevis periodulobis kanonis gv\rafikul gamosaxulebas, wim. elemenbis sistematizaciis cdebi jer kidev XIXI30-ian wlebidan daiwyo. Daadgina msgavsi wim. Tvisebebis mqone elementebis arseboba (mag.,  deberaineris ,,triadebi”). 1864 l. maierma atomur masaTa monacemebis safuZvelze  Seadgina tabula, r-Sic aCvena, elementebis readenime jguifis atomuri masebisa da Tvisebebis ramdenime Tanafadrdoba, magram zogadi Teoria da daskvna mas ar gaukeTebia.Tanamedrove (1985) e.p.s. moicavs 107 qim. Elements. misi wanamorbedi iyo d. mendeleevis mier 1869 Sedgenili tabula. Semdgomi 2wlis manZilze mendeleevma srulyo tabula, SemoiRo elementebis mwkrivebad da jgufebad dayofa. amas elementTa perioduli sistema uwoda. 
                       
                                     დ.ი. მენდელეევი. პორტრეტი ილია რეპინი (1885)
e.p.s-is grafikuli gamosaxulebis mravali variantisagan r-ic upiratesad cxrilebis saxiT iyo warmodgenili, gansakuTrebiT gavrcelda sami formametad mniSvnelovani iyo e.p.s-Si elementebis adgilis dakavSireba periodisa da jgufis nomerTan. amis safuZvelze SesaZlebeli gaxda zogierTi elementis im dros miRebuli atomuri masis Sesworeba. d. mendeleevma e.p. s-is safuZvelze iwinaswarmetyvela manamade ucnobi elementebis ,,ekaboris” Sc, ,, ekaaluminis” Ca, ,, ekasiliciumis” Ge arseboba da maTi naerTebis Tvisebebi, rac SemdgomSi brwyinvaled dadasturda da periodulobis kanonma sayovelTao aRiareba moipova. Gairkva, rom rigobrivi nomeri ricxobrivad elementis atomis rocxvis sididis tolia (e. rezerfordi, h. mozli). Meotronebis aRmoCenis Semdeg gasagebi gaxda atomuri masisa da izotropiis arsi, elementTa Tvisebebis perioduloba daukavSirda atomis eleqtruli garsis agebulebas.d. medeleevis sistemaSi elementebis Tviebebis perioduloba ara aris martivi. pirveli periodi Sedgeba 2elementisagan H da He. Mmas ori, rva-rva-wevriani periodi mosdevs esenia: Li da Na, Be da Mg, B da Al da a.S. garda pirvelisa yvela periodi iwyeba tute liToniT da inertuli airiT mTavrdeba. periodSi elementis Tvisebebi TandaTanobiT icvleba. Na tipiuri liTonia, warmoqmnis Zlier tutes, Mg mkafiod gamoxatul liTonur Tvisebebs iCens, magram aseTi aqtiuri ar aris, rogorc Na. Al ukve liTon-araliTonia, misi Jangi da hidroJangi amfoterulia, Si araliTonia, P da S aqtiuri araliTonebia, CI am periodSi yvelaze aqt. araliTonia. me-4 da me-5 periodebi 18-18wevrebisgan Sedgeba. TiToeuli maTganis SedgenilobaSi Sedis VIIIjgufis 3-3elementi. Taviseburad icvleba elementebis Tvisebebi me-4 periodis Sc-Zn mwkrivSi. aseve Taviseburad icvleba elementebis Tvisebebi me-5 periodis Y-Cd mwkrivSi. amitom Sc-Zn da Y-Cd mwkris ele,entebs gardamavali elementebi uwodes. am or did periods mohyveba yvelaze didi me-6 periodi, r-ic 32 elements moicavs. am periodSi Sedis lanTanis momdevno 14 elementi-lanTaniodebi, r-Ta Soris didi msgavsebaa, es periodi Seicavs agreTve gardamaval elementTa mwkrivs. Ukanasknelamde me-7 periodi. garda Fr, Ra da Ac-isa, moicavs 14elementisagan Sedgenil aqtinodebis ojaxs da gardamavali elementebis mwkrivis pirvel wevrebsa es periodi ar aris bolomde Sevsebuli, is uda Seicavdes 32elements da mTavrdebodes inertiuli airiT Z=118.
იხ. ვიდეო

  1. 8-wevrianma periodebma ganapiroba 8-vertilauri jgufis Camoyalibeba (I, II, III, IV, V, VI da VIII). am jgufiebSi 18-wevrian9 periodis elementebi Taviseburadaa dalagebuli. didi periodis elementebi 2 mwkrivad lagdeba, I mwkrivSi ukanaskneli 3 elementi ganlagebulia VIII jgufSi triadis saxiT.Bbunebruvia, rom didi da mcire periodebis elementebs Soris ar aris didi msgavseba arc valentobasa da arc Tvisebebis mixedviT. amitom TiToeuli gayves 2 qvejgufad, erTs mTavari qvejgufi ewoda, meores-Tanaqvekgufi.
  2. mTavari qvejgufis elementebis qim. Tvisebebi arsebiTadaa damokidebuli maT galnagebaze inertuli airis mimarT, swored am niSnebis mixedviT aris dayofili elementebi, r-Ta rigobrivi ricxvi 1-2 erTeuliT metia an S-1 erTeuliT naklebia inertuli airis rigobriv ricxvze. danarCenebi ki Tanaqvejgufs miekuTvneba, amrigad, mTavari qvejgufi Sedgeba didi periodisd elementebisgan. araliTonebs mxolod mTavari qvejgufebi moicavs. Tanaqvejgufebi ki liTonebisgan sedgeba. mcire periodebis elementebs d.mendeleevma tipiuri elemntebi uwoda, xolo im wvejgufebs, r-ic tipiur elemntbs Seicaven mTavari qvejgufebi.
  3. Tipiuri liTonebi galnagebulia I da II jgufSi. Marcxnidan marjvniv gadanacvlebisas sustdeba liTonuri Tvisebebi da Zlierdeba araliTonuri Tvisebebi. Amitom V da VI jgufSi tipiuri araliTonebia, xolo VII-Si- yvelaze aqt. araliTonebi. inertuli airi aris sazRvari sapirispiro Tvisebebis mqone elementebs-liTonebsa da aralinebs Soris.
  4. Aatomuri masis gadidebisas jgufSi Zlierdeba liTonuri Tvisebebi, misi semcirebiT ki- araliTonuri Tvisebei. yvelaze aqt. liTonia ceziumi Ss, yvelaze aqt. araliToni ki- ftori F amrigad, elementTa liTonuri Tvisebebi periodul sistemasi Zlierdeba diagonalurad: marjvnidan marcxniv, zemodan qvemoT. misi sapirispiro mimarTulebiT ki Zlierdeba araliTonuri Tvisebebi.
  5. e.p.s-is fiz. Arsis garkveva dakavSirebulia kvanturi meqanikis ganviTarebasTan. Kvanturi ricxvebisa da paulis prncipis safuZvelze elementTa Tvisebebis perioduloba bunebriv axsnas poulobs.
  6. Mmocenul energetikul doneze (garsze) eleqtronebis maqsimaluri ricxvi N=2 h2, sadac h mTavari kvantui ricxvia. rodesac h=1,2,3,4,5 Sesabamisad garsebs aRniSnaven K,L,M,N da O simbloebiT.
  7. h-is yovel mniSnelobas Seesabameba energet. Done, r-ic, Tavis mxriv Sedgeba qvedoneebisagan. Qvedoneebbs axasiaTebs meore kvanturi ricxvi, r-sac gamosaxaven 1 simboloTi da uwodeben orbotul kvantur ricxvs. mTavari ricxvis yovel mniSvnemobas Seesabameba orbituli kvanturi rocxvis diskretuli mniSvnelobebi, r-ic icvleba 0-dan h-1-mde.
  8. Ricxvis sidide gansazRvravs qvegarsebze leqtronebis galnagebas. 1=0,1, 2,3 dakavSirebuli eleqtronebis s,p,d,f  mdgomareobani (maT vSirad uwodeben s,p,d, f eleqtronebs. Yovel aseT mdgomareobas Seesabameba garkveuli formis orbitali r-ic agreTve s,p,d,f mTavari kvanturi ricxvis mniSvnelobebis mixedviT gveqneba 1s, 2s, 3s,…2p, 3p, 4p…3d, 4d, 5d, 5d, da 4f,5f  qvegarsebi, sadac cifrebi simboloebis win gamoxatavs mTavari kvantur ricxvis sidides.
  9. Eleqtronebs ganawileba Tavisufal energet. doneebze Sedegi principis Sesabamisad warmoebs: pirvel rigSi Seivseba udablesi energet. Done Semdeg misi momdevnoebi (K, L, M da a.S.). Ar-is Semdeg ki - energet. done, r-sac gansazRvravs ufro meti sididis mTavari kvanturi ricxvi. Sesabamisi done ufro adre Seivseba, vidre Seuvsebeli mis win myofi done. Amitomac yovel did periodSi pirvel or elements gare garsze (lit-Si xSirad garsis nacvlad xmaroben Sres, xolo qvegarsis nacvlad-garss) aqvs S eleqtronebi da mxolod III jgufidan iwyeba  d qvegarsis Sevseba, rac mTavrdeba Tanaqvejgufis elementebSi. Qvegarsebis Sevsebis mixed. arCeven  s, p, d da f elementebs.
  10. Gganxiluli surati saSualebas gvaZlevs davadginoT atomTa eleqtronuli garsebis perioduloba. Rogobrivi ricxvis gadidebisas ivseba ax.garsebi, r-ic perodulad meordeba meordeba eleqtronTa erTnairi qvegarsebi (s, s, p, s, d, s, s, p, d, f). amrigad, qim. elemntebis TvisebaTa periodulobas ganapirobebs atomTa elewtromagn garsebis aRnagobis perioduloba. lanTanoidebisa da aqtinoidebis adgilmdebareobis garkveva periodul sistemaSi arsebiTad gaadvilda atomis aRnagobis Teoriis SemuSavebam.
  11. Pperiodulobas eqvemdebareba elementTa valentobis cvlileba periodSi. valentobasTan uSualod aris dakavSirebuli ionizaciis potencialebi, r-Ta cvlileba agreTve periodulia.
  12. Periodulobis kanoni mnisvelovan rols TamaSobs ara marto ax. Elementebis sinTezSi aramed liTonTa qimiaSi da sxv., didia agreTve misi filosof. mniSvneloba, d. mendeleevis periodubis kanonma xeli Seuwyo fizikisa da qimiis anviTareba

სირიუსი

                            სირიუსი

                      Sirius A and B Hubble photo.jpg 
სირიუს A და სირიუს B, გადაღებულია ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპით. ქვედა მარცხენა კუთხეში, შესაძლებელია თეთრი ჯუჯის დანახვა. დიფრაქციული სხივები და ერთად თავმოყრილი რგოლები, ინსტრუმენტულ ეფექტებს წარმოადგენენ.

 ვარსკვლავთა სისტემა და ცის ყველაზე კაშკაშა, -1.46 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდის და კანოპზე ორჯერ მეტი სიკაშკაშის მქონე ვარსკვლავი. სახელწოდება „სირიუსი“ ძველი ბერძნული სიტყვიდან, Σείριος-დან მომდინარეობს და „კაშკაშას“ ან „მცხუნვარეს“ ნიშნავს. ბაიერის აღნიშვნების მიხედვით, იგი აღინიშნება, როგორც ალფა დიდი ქოფაკის თანავარსკვლავედისა (α CMa). შეუიარაღებელი თვალი, მას ერთეულ ვარსკვლავად აღიქვამს, თუმცა, სინამდვილეში სირიუსი ორმაგ ვარსკვლავთა სისტემაა, რომელიც მოიცავს სპექტრული A1V ტიპის მთავარი მიმდევრობის თეთრ ვარსკვლავს — სირიუს A-ს და სპექტრული DA2 ტიპის თანამგზავრ მკრთალ თეთრ ჯუჯას — სირიუს B-ს. მათ შორის არსებული მანძილი, 8.2-31.5 ასტრონომიულ ერთეულს შორის მერყეობს.
იხ. ვიდეო ➤➤➤➤➤

დამახასიათებელი სიკაშკაშის და დედამიწასთან სიახლოვის გამო, სირიუსი ნათლად ჩანს. 2.6 პარსეკი (8.6 სინათლის წელი) მანძილით (Hipparcos-ის ხელოვნური თანამგზავრის მიერ განსაზღვრული), სირიუსი, დედამიწის ერთ-ერთი უახლოესი ვარსკვლავთა სისტემაა. იგი თანდათან უახლოვდება მზის სისტემას, რის გამოც, მომავალი 60 000 წლის განმავლობაში, მისი სიკაშკაშე უმნიშვნელოდ გაიზრდება. აღნიშნული დროის შემდეგ, მისი მანძილი ზრდას დაიწყებს და სირიუსი თანდათან გამკრთალდება, მაგრამ შემდეგი 210 000 წლის განმავლობაშიც შეინარჩუნებს ცის ყველაზე კაშკაშა ვარსკვლავის სტატუსს.
სირიუს A-ს მასა, დაახლოებით ორჯერ აღემატება მზის მასას. მას 1.42-ის ტოლი აბსოლუტური ვარსკვლავიერი სიდიდე გააჩნია და მზეზე 25-ჯერ კაშკაშაა, მაგრამ გაცილებით ნაკლები სიკაშკაშის მქონეა ისეთ ვარსკვლავებთან შედარებით, როგორებიცაა, კანოპი და რიგელი. სირიუსის სისტემა, დაახლოებით 200-300 მილიონი წლისაა. თავდაპირველად, იგი ორი კაშკაშა მოლურჯო ვარსკვლავისგან შედგებოდა. დაახლოებით 120 მილიონი წლის წინ, თეთრ ჯუჯად დაშლამდე და გარე შრეების ჩამოშლამდე, სირიუს B, წითელი გიგანტი გახდა.
                          12lys.png  
ყველაზე ახლო მყოფი ვარსკვალვები სირიუსის ახლოს ყველაზე ახლოს არის პროციონი, დაშორებულია სიუსიდან შეადგენს 5,2სინ.წ მზე კი მეექვსე არის დაშორებული.
იმ თანავარსკვლავედის სახელწოდებიდან გამომდინარე, რომელშიც სირიუსი მდებარეობს (დიდი ქოფაკის თანავარსკვლავედი), სისტემა ასევე ცნობილია, როგორც „ქოფაკის ვარსკვლავი“. ძველ ეგვიპტეში, სირიუსის მზესთან ერთად გამოჩენა, ნილოსის ადიდების ნიშანი იყო, ძველი ბერძნებისთვის კი — ზაფხულში „ძაღლის დღეების“ (ცხელი, დახშული ჰაერის მქონე დღეები) გახშირებას ნიშნავდა მაშინ, როდესაც სამხრეთ ნახევარსფეროშიპოლინეზიელებისთვის ზამთარს მოასწავებდა და მნიშვნელოვან მითითებას წარმოადგენდა წყნარი ოკეანის გარშემო ნავიგაციისთვის.
                                                   
                    სირიუს A და მზის შედარება, მასშტაბის და ზედაპირის სიკაშკაშის შედარება
ირიუსი ორმაგ ვარსკვლავთა სისტემაა, რომელიც მოიცავს ორ თეთრ, ერთმანეთის გარშემო მბრუნავ ვარსკვლავს, რომლებიც ერთმანეთისგან 50.1 წლის პერიოდით და 20 მზესა და ურანს შორის არსებული მანძილით არიან დაშორებულნი. მეტად კაშკაშა ვარსკვლავი — სირიუს A, მთავარი მიმდევრობის, სპექტრული A1V ტიპის ვარსკვლავია, 9.940 კელვინი ზედაპირის ტემპერატურით. მისი თანამგზავრი, სირიუს B, წარმოადგენს ვარსკვლავს, რომელიც უკვე ჩამოშორდა მთავარ მიმდევრობას და თეთრი ჯუჯა გახდა. 10 000-ჯერ ნაკლები სიკაშკაშით ვიზუალურ სპექტრში, სირიუს B, ორივე ვარსკვლავზე მეტად მასიური იყო. სისტემის ასაკი დაახლოებით 230 მილიონი წელია. ადრეულ პერიოდში, მიიჩნეოდა, რომ სისტემა ორ მოლურჯო-თეთრ, ყოველ 9.1 წელიწადში ერთმანეთის გარშემო ელიფსურ ორბიტაზე მბრუნავ ვარსკვლავს მოიცავდა. IRAS-ის კოსმოსური ობსერვატორიის მონაცემებით, სირიუსი იმაზე მეტად ასხივებს, ვიდრე ინფრაწითელი რადიაცია. შესაძლოა, ეს მიუთითებს სისტემაში მტვრის არსებობაზე, რაც ორმაგი ვარსკვლავისთვის უჩვეულოა. ჩანდრას რენტგენული გამოსხივების ობსერვატორიის მიერ დაფიქსირებული სურათი აჩვენებს, რომ სირიუს B რენტგენული გამოსხივების წყაროს მსგავსად ჩრდილავს თავის კაშკაშა თანამგზავრს.

სირიუს A და სირიუს B.

სირიუს A

სირიუს A-ს მასა 2 მზის მასის ტოლია. ასტრონომიული ინტერფერომეტრის მეშევეობით, გამოთვლილ იქნა მისი რადიუსი, რომლის მიხედვითაც, მისი სავარაუდო კუთხური დიამეტრი 5.936±0.016 მილიკუთხური წამია. სირიუს A-ს სავარაუდო ბრუნვის სიჩქარე შედარებით დაბალი — 16 კმ/წმ-ია. ამის მიხედვით, იგი ვეგასთან (ქნარის თანავარსკვლავედის ყველაზე კაშკაშა ვარსკვლავი) შედარებით, უკიდურესად განსხვავებულია, რადგან აღნიშნულის ბრუნვის სიჩქარე 274 კმ/წმ-ია და თვალსაჩინოდაა ამოზნექილი საკუთარ ეკვატორზე. სირიუს A-ს ზედაპირზე, გამოვლინდა სუსტი მაგნიტური ველის არსებობა.
ვარსკვლავური მოდელებიდან გამომდინარე, ვარსკვლავი მოლეკულური ღრუბლის დაშლის დროს წარმოიქმნა და 10 მილიონი წლის შემდეგ, შინაგანი ენერგია ბირთვული რეაქციების შედეგად მიიღო. მიიჩნევა, რომ წარმოქმნიდან მილიარდი წლის შემდეგ, სირიუს A-ს მთლიანად ამოეწურება საკუთარ ბირთვში არსებული წყალბადის მარაგი. ამ შემთხვევაში, იგი გაივლის წითელი გიგანტის ეტაპს და თეთრი ჯუჯა გახდება.

სირიუს B

დაახლოებით მზის მასის ტოლი მასით (0.98), სირიუს B ცნობილ თეთრ ჯუჯებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე მასიურია. მისი ზედაპირის ამჟამინდელი ტემპერატურაა 25 200 კელვინი. თუმცა, იმის გამო, რომ იქ არ არის შინაგანი სითბოს წყარო, ორ მილიარდ წელზე მეტი ხნის შემდეგ, სირიუს B-ს სითბო კოსმოსში რადიაციის სახით გამოსხივდება და მისი ტემპერატურა კლებას დაიწყებს.
                                               
                                          სირიუს B და დედანიწის შედარება
თეთრი ჯუჯა ყალიბდება მხოლოდ მაშინ, როცა ვარსკვლავი მთავარ მიმდევრობას ჩამორჩება და წითელი გიგანტის ეტაპს გაივლის. ეს მოხდა მაშინ, როცა სირიუს B ამჟამინდელი ასაკის ნახევარზე ნაკლები ასაკის იყო, დაახლოებით 120 მილიონი წლის წინ. თავდაპირველი ვარსკვლავის მასა, სავარაუდოდ, 5 მზის მასა იყო და იგი B4–5 ტიპის ვარსკვლავს წარმოადგენდა ჯერ კიდევ მაშინ, როცა მთავარ მიმდევრობას ეკუთვნოდა. როცა ვარსკვლავმა წითელი გიგანტის ეტაპი გაიარა, შესაძლოა, საკუთარი თანამგზავრი მეტალურობით გაამდიდრა.
იხ. ვიდეო   ➢➢➢➢➢

დაკვირვების ისტორია

X1
N14
M44
სირიუსის/სოპდეტის
იეროგლიფი
სირიუსი (ეგვიპტეში ცნობილი, როგორც — სოპდეტი, ბერძნულად — სოთისი), მოხსენიებულია ადრეულ ასტრონომიულ ჩანაწერებში. შუა სამეფოს ეპოქაში, ეგვიპტელები, საკუთარ კალენდარს სირიუსის გამოჩენის დროზე აფუძნებდნენ, კერძოდ, იგი ხილვადი ხდება მზის ამოსვლამდე, მზის ელვარებიდან საკმაოდ დიდ მანძილზე გადაადგილების შემდგომ. სირიუსი ყოველ 70-ე დღეს ჩნდებოდა და ეს მოვლენა, ნილოსის ყოველწლიური ადიდებას და ზაფხულის ნაბუნიობასაც სდევდა თან . სოთისის იეროგლიფზე წარმოდგენილია ვარსკვლავი და სამკუთხედი. მას ხშირად აიგივებდნენ ძველი ეგვიპტის უზენაეს ღვთაებასთან — ისიდასთან, რომელიც ტრიადის ერთ-ერთი წევრი იყო (ქმართან — ოსირისთან და შვილთან — ჰოროსთან ერთად), ხოლო 70 დღიანი პერიოდი, ისიდას და ოსირიუსის დუატში (ეგვიპტური ქვესკნელი) ყოფნის სიმბოლო იყო.
ძველი ბერძნებისთვის, სირიუსის მზის თანხლებით გამოჩენა ცხელ და მშრალ ზაფხულს მოასწავებდა, რაც მათში იმის შიშს იწვევდა, რომ იგი მცენარეების ჭკნობას, მამაკაცების დასუსტებას და ქალების გააქტიურებას გამოიწვევდა. სიკაშკაშის გამო, სირიუსი, ზაფხულის დასაწყისის ცვალებადი ამინდის დროს უფრო მეტად მოციმციმე იყო. ბერძენი დამკვირვებლებისთვის, ეს ფაქტი, გარკვეულ საზიანო თვისებების მქონე გამოსხივებებს მოასწავებდა. ადამიანებს, რომლებიც სირიუსის ასეთ ზეგავლენას განიცდიდნენ, ასტრობოლეტებს (ბერძნ. ἀστροβόλητος) ან „ვარსკვლავის მიერ დამარცხებულებს“ უწოდებდნენ. ლიტერატურაში, სირიუსი აღწერილი იყო, როგორც „მწველი“ ან „კაშკაშა“. ვარსკვლავის გამოჩენის შემდგომ სეზონს, „ზაფხულის ძაღლის დღეებს“ უწოდებდნენ. კუნძულს კეას მცხოვრებნი ეგეოსის ზღვაზე, სირიუსს და ზევსს მსხვერპლს სთავაზობდნენ, ცივი ნიავის სანაცვლოდ და ვარსკვლავის შემდგომ გამოჩენას ზაფხულში ელოდნენ. თუ ვარსკვლავი ნათლად გამოჩნდებოდა, ბედნიერებას მოასწავებდა, ხოლო სირიუსის ნისლიანობა ან სიმკრთალე, შავი ჭირის ეპიდემიას წინასწარმეტყველებდა. ძვ.წ. მე-3 საუკუნის მონეტებზე, გამოსახულია ძაღლები ან ვარსკვლავები სხივებით, რაც სირიუსის მნიშვნელობას უსვამს ხაზს. რომაელები, სირიუსის მზესთან ერთად გამოჩენას 25 აპრილს ან მის წინა/მომდევნო დღეებში აღნიშნავდნენ, ღვთაებას — რობიგოს მსხვერპლად სწირავდნენ ძაღლს, ღვინოს და ცხვარს იმ მოლოდინით, რომ იმ წელს, ვარსკვლავის გამოსხივება არ დააზიანებდა ხორბლის მოსავალს.
იხ. ვიდეო   ➤➢⇣

ალექსანდრიელმა ასტრონომმა — პტოლემემ, საკუთარი ალმაგესტის VII და VIII წიგნებში, ვარსკვლავები რუკაზე გადაიტანა, სადაც სირიუსი, გლობუსის მთავარი მერიდიანის ადგილმდებარობა იყო. მან უცნაურად მიიჩნია სირიუსი ექვსიდან ერთ-ერთ წითელი ფერის ვარსკვლავად. დანარჩენი ხუთი მათგანი, M და K კლასის ვარსკვლავებია, რომელთა შორისაა არქტური და ბეთელჰეიზე.
კაშკაშა ვარსკვლავებს, ძველი პოლინეზიელებისთვის დიდი მნიშვნელობა გააჩნდათ — ისინი, მათ წყნარი ოკეანის მრავალ კუნძულსა და ატოლებს შორის ნავიგაციისთვის იყენებდნენ. ჰორიზონტის ქვემოთ, ისინი, მეზღვაურებისთვის ვარსკვლავურ კომპასს წარმოადგენდნენ და ეხმარებოდათ გარკვეულ ადგილამდე მიღწევასა და განედების მონიშვნაში. სირიუსის დახრილობა, ფიჯის არქიპელაგის განედს ემთხვევა (17°). სირიუსი, „მანუდ“ წოდებული დიდი ფრინველის გალაქტიკის ნაწილს წარმოადგენდა, კანოპთან, როგორც სამხრეთი კიდე და პროციონთან ერთად, როგორც ჩრდილოეთი კიდე, რომელიც პოლინეზიის ღამის ცას ორ ნახევარსფეროდ ჰყოფდა. საბერძნეთში, სირიუსის დილის ცაზე გამოჩენა, ზაფხულის დადგომის ნიშანი იყო, მაორისთვის კი — ზამთრის გრილ დასაწყისს აღნიშნავდა, რომელთა სახელი Takurua-ც, ვარსკვლავს და სეზონს აღწერდა. მისი კულმინაცია, ზამთრის ნაბუნიობის დროს, ჰავაიში დღესასწაულად ითვლებოდა და ცნობილი იყო, როგორც Ka'ulua — „სამოთხის დედოფალი“. ძველ პოლინეზიურ ჩანაწერებში, მრავალი სხვა სახელია მოხსენიებული: მარკიზის კუნძულებზე — Tau-ua, ახალ ზელანდიაში — Rehuaტაიტიზე — Ta'urua-fau-papa და Ta'urua-e-hiti-i-te-tara-te-feiaiჰავაიელებს, სირიუსისთვის მრავალი სახელწოდება ჰქონდათ — Aa (კაშკაშა),Hoku-kauopae, Kau-ano-meha (ასევე Kaulanomeha), „მარტო და წმინდა“Hiki-kauelia ან Hiki-kauilia (სანავიგაციო სახელი), Hiki-kau-lono-meha (ასტრონომიული სახელი), Kaulua (ასევე Kaulua-ihai-mohai, „სამოთხეების ყვავილი“),Hoku-hoo-kele-waa („ვარსკვლავი, რომელიც კანოეს ცურვის საფუძველია“, სააზღვაო სანავიგაციო სახელი) და Kaulua-lena („ყვითელი ვარსკვლავი“).. საზოგადოების კუნძულებზე დასახლებული ადამიანები, სირიუსს სხვადასხვა სახელწოდებებით მოიხსენიებდნენ — Taurua-fau-papaTaurua-nui-te-amo-aha და Taurua-e-hiti-i-tara-te-feiai. სირიუსის სხვა სახელებში შედიოდნენ — Palolo-mua (ფუტუნა), Mere (მანგაია), Apura (მანიჰიკი), Taku-ua (მარკიზის კუნძულები) და Tokiva (პუკაპუკა). ტუამოტუს კუნძულების კოსმოლოგიაში, სირიუსს რამდენიმე სახელწოდება ჰქონდა: Takurua-te-upuupuTe Kaha („ქოქოსის ბოჭკო“),Te Upuupu  და Taranga და Vero-ma-torutoru. ვიქტორიას შტატის ჩრდილო-დასავლეთში მცხოვრები აბორიგენები, სირიუსს Warepil-ს უწოდებდნენ.
იხ. ვიდეო ➩➩➩➩
სირიუსი, როგორც ყველაზე  ბწყინვალე ცის  ვარსკვლავი, რ-იც უძველესი პერიოდიდან ყურადღების ქვეშ იყო ადამიენების მხრიდან, ხშირად მოხსიენებულია ყველა ნაწილში ადამიენიბის მოღვაწეობაში.
მაორის ( ახალიზელანდიის მკვიდრი მოსახლეობა) მიწერილია წმინდა არსება, რ-იც ცხოვრობს ცაზე, იველაზე ,აღალ ცაზე - მეათე ცაზე.  სახელწოდებით რეხუა. რეხუა ასოცირდებოდა რამდენიმე ვარსკლავებთან, ამავედროს ყოველ ხალხს სხვადასხვა ვარკლავი ყავდათ, რ-იც დაკავშირებული იყო ამ მითოლოგიური არსებასთან.  ტუხოეს ხალხს, ჩრდ. კუნძულზე ახალ ზელანდიაში  ეს იყო ანტარესი, თუმცა ბევრ ერებს მაინ სირიუსი მიჩნდათ, ბრწყინვალე და ბრზენი ვარსკლავი. რამდენადაც რეხურა ყველაზე მაღალ ცაზე ცხოვრობს მას არ ემუქრება სიკვდილი, რეხურას შეეძლო კვდარის გაცოცხლება და განკურნება ნებისმიერი ავადყომფობის. მრავალი მაორის სჯეროდათ, რომ სირიუსის სახით ისინი ხედავენ რეხუას - ბრძენს არსებებიდან, რ-იც კი არსებპბს სამყაროში. ყარანშიც არის მოხსენიებული ვარსკლავი სირიუსი.


იხ. ვიდეო ⇒⇒⇒⇒⇒⇒


                                 

ქსილენი

ცოდნა სინათლეა - Knowledge is light - Знание свет -                                    ქსილენი                                  ორგანულ ქიმ...