ცოდნა სინათლეა - Knowledge is light - Знание свет -
რომანტიზმი
მიმდინარეობა ხელოვნებასა და ლიტერატურაში, აღმოცენდა XVIII საუკუნეში დიდ ბრიტანეთსა და გერმანიაში, XIX საუკუნეში კი საფრანგეთში, იტალიასა და ესპანეთში გავრცელდა.
რომანტიზმზე გავლენა იქონია არტურ შოპენჰაუერის ფილოსოფიამ, რომლის მიხედვით ადამიანს გააჩნია უსაზღვრო სურვილი, ნება, მაგრამ ეს ნება გაცნობიერებული ხდება მხოლოდ უმაღლეს ადამიანში, გენიაში. ერთადერთი ძალა, რომელიც ადამიანს შეიძლება დაეხმაროს ამ შემთხვევაში არის ხელოვნება.
რომანტიზმი კლასიციზმის საპირისპირო მიმდინარეობაა, რომელიც მთავარ ადგილს უთმობს წარმოსახვასა და გრძნობიერებას. რომანტიზმი არასოდეს ყოფილა სისტემაში მოყვანილი დოქტრინა. ეს იყო ერთიანობა იმ პრინციპებისა თუ აზრებისა, რომელიც იმ ეპოქის შემოქმედთა უმრავლესობას ახასიათებდა. ამიტომ, მიუხედავად საერთო ნიშნებისა, როგორიცაა ირაციონალურის უპირატესობა, ბუნების კულტი, ინდივიდის ემანსიპაცია, რომანტიკოს შემოქმედთა შორის ბევრი განსხვავებაცაა.
რომანტიზმმა შეცვალა ადამიანისა და სამყაროს ხედვა. ყოველი ადამიანი წარმოადგენს განსაკუთრებულ არსებას, რაც იწვევს ინდივიდის ეგზალტაციას. ერთი მხრივ ეს გადაიზრდება საკუთარი „მეს“ უპირატესობით გამოწვეულ მარტოობის შეგრძნებაში, მეორე მხრივ კი აქტივობაში, ნებისყოფაში, დიდების სურვილში. აქედან გამომდინარე არსებობს რომანტიზმის ორი ასპექტი: პასიური და აქტიური. პასიური ასპექტი ხასიათდება გონების კრიზისით და ჭარბი მგრძნობელობით, რაც იწვევს ტანჯვას, სასოწარკვეთას, მელანქოლიას, გაქცევის სურვილს. ეს ყველაფერი გამოწვეულია „მეს“ გამძაფრებული შეგრძნებით, სიამაყით. ხშირად ამის გამო ჩნდება სიკვდილის სურვილიც. აქტიური ასპექტი გამოიხატება ე.წ. ინტელექტუალური რომანტიზმით, ენერგიის კულტით, სოციალური უსამართლობის წინააღმდეგ მოქმედებით.
იხ. ვიდეო რომანტიზმი სზღვრების გარეშე
ლიტერატურაში რომანტიკოსებმა ახალი კონცეფცია შემოიტანეს. გაათავისუფლეს იგი ნორმებისა და შეზღუდვებისგან. უპირატესობა შთაგონებას მიანიჭეს. რომანტიკოსი მწერლის მიზანია არა რეალობის ზუსტი ასახვა არამედ მის მიმართ საკუთარი დამოკიდებულების გამოხატვა, საკუთარი იდეალური სამყაროს შექმნა და მისი მეშვეობით საკუთარი იდეალის მიტანა მკითხველამდე.
რომანტიკოსებთან დიდ მნიშვნელობას იძენს ისტორია, წარსული და, შესაბამისად, ლოკალური ფერი. ხშირად ლოკალური ფერი რეალობიდან გაქცევის საშუალებაცაა, რაც ხორციელდება მოგზაურობაში, სიზმარსა ან ოცნებაში.
რომანტიკოსებმა სიახლე შეიტანეს თითქმის ყველა ლიტერატურულ ჟანრში.
ა) პოეზია. ჰიუგო აცხადებს: „პოეზია არის არა იდეათა ფორმაში არამედ თავად იდეებში“, ე.ი. უარი უნდა ითქვას ხელოვნურად შექმნილ ფრაზებზე, პოეზიის მასალა უნდა იყოს უპირველეს ყოვლისა გრძნობა. პოეზია უნდა შეიგრძნო და არა გაიგო. იგი მიემართება გულს და არა გონებას. შინაარსთან ერთად ცვლილებას განიცდის ლექსთწყობაც, ტაეპი უფრო მოქნილი და მოძრავი ხდება.
ბ) დრამა. რომანტიზმმა დაამსხვრია კლასიციზმის ცნობილი სამი ერთიანობის კანონი. სიუჟეტები მითოლოგიის ნაცვლად ეროვნული ისტორიიდან აიღო. ინტრიგა გააფართოვა. პერსონაჟებად ურთიერთგანსხვავებული, უბრალო ადამიანები შემოიყვანა. ერთმანეთში შეურია სხვადასხვა სტილი, ტონი.
გ) რომანი. რომანტიზმმა ლიტერატურის ობიექტად ინდივიდისა და მისი სულიერი მდგომარეობის გამოცხადებით ხელი შეუწყო ე.წ. პიროვნული რომანის (შატობრიანის რენე, კონსტანის ადოლფი, მიუსეს საუკუნის შვილის აღსარება) შექმნას; სინამდვილის ასახვის მოთხოვნით რეალისტურ რომანს (ჰიუგის საბრალონი) გაუხსნა გზა; ლოკალური ფერის შემოტანით კი ისტორიული რომანი (ჰიუგოს პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარი, ოთხმოცდაცამეტი, დიუმას რომანები) განავითარა.
რომანტიკული მხატვრობა სახიათდება დრამატიზაციისადმი ინტერესით, მძაფრი სცენების გამოხატვით. არქიტექტურაში რომანტიზმი აკადემიზმის სიმშრალესა და სიცივეს უპირისპირდება. იწყება შუასაუკუნეების გოთური ხელოვნებისადმი მიბრუნება. რომანტიკოსთა აზრით არქიტექტურული ნაწარმოები არის ერთიანი ორგანიზმი, რომელიც უნდა მოერგოს დროს, ადგილებს, ჩვეულებებს, საჭიროებებს.
რომანტიკული მუსიკის მთავარი მახასიათებელი სტილისტური ინდივიდუალობაა. რომანტიკული მუსიკის მიზანია მსმენელში ემოციის, მღელვარების გამოწვევა. კლავესინის ფორტეპიანოთი შეცვლა საშუალებას იძლევა მუსიკა უფრო დინამიური და კონტრასტული გახდეს. ორკესტრაციაც უფრო დახვეწილი ხდება. რომანტიკოსთა მიერ შემოტანილი ხმოვანება მეტად შთამბეჭდავი და მდიდარია. მუსიკალური ჟანრებიდან ამ პერიოდში ყველაზე პრესტიჟული სიმფონიაა, რომლის განვითარებაშიც განსაკუთრებული როლი ბეთჰოვენმა შეასრულა.
ხელოვნების გარეთ
მეცნიერებები
ისტორიოგრაფია
ისტორიის წერაზე ძალიან ძლიერი და ბევრი იტყოდა, რომ მავნე გავლენა ჰქონდა რომანტიზმს. ინგლისში, თომას კარლაილი იყო უაღრესად გავლენიანი ესეისტი, რომელიც ისტორიკოსი გახდა; მან როგორც გამოიგონა, ასევე განასახიერა ფრაზა „გმირის თაყვანისცემა“, ძირითადად უკრიტიკოდ აქებდა ისეთ ძლიერ ლიდერებს, როგორებიც არიან ოლივერ კრომველი , ფრედერიკ დიდი და ნაპოლეონი . რომანტიკულ ნაციონალიზმს ძირითადად უარყოფითი გავლენა ჰქონდა მე-19 საუკუნეში ისტორიის წერაზე, რადგან თითოეული ერი მიდრეკილი იყო ისტორიის საკუთარი ვერსიის შექმნისკენ და ადრეული ისტორიკოსების კრიტიკული დამოკიდებულება, თუნდაც ცინიზმი, ხშირად იცვლებოდა რომანტიკული ისტორიების შექმნის ტენდენციით, მკაფიოდ გამორჩეულ გმირებთან და ბოროტმოქმედებთან ერთად. ამ პერიოდის ნაციონალისტური იდეოლოგია დიდ ყურადღებას აქცევდა რასობრივ თანმიმდევრულობას და ხალხების სიძველეს და მიდრეკილი იყო გადაჭარბებული ხაზგასმით ეთქვა წარსული პერიოდებისა და აწმყოს შორის უწყვეტობა, რამაც გამოიწვია ეროვნული მისტიციზმი . მე-20 საუკუნეში დიდი ისტორიული ძალისხმევა მიეძღვნა მე-19 საუკუნეში შექმნილი რომანტიკული ისტორიული მითების წინააღმდეგ ბრძოლას.
თეოლოგია
თეოლოგიის მეცნიერებაში საენტიზმისა თუ რედუქციონიზმისგან განცალკევების მიზნით , მე-19 საუკუნის განმანათლებლობის შემდგომმა გერმანელმა თეოლოგებმა შეიმუშავეს ქრისტიანობის მოდერნისტული ან ე.წ. ლიბერალური კონცეფცია , რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ ფრიდრიხ შლაიერმახერი და ალბრეხტ რიჩლი . მათ მიიღეს რომანტიკული მიდგომა რელიგიის ადამიანის სულის შინაგან სამყაროში დაფესვიანების შესახებ, ისე, რომ რელიგიას ადამიანის გრძნობა ან სულიერი საკითხებისადმი მგრძნობელობა შეადგენს.
ჭადრაკი
რომანტიკული ნაციონალიზმი
რომანტიზმის ერთ-ერთი მთავარი იდეა და ყველაზე მდგრადი მემკვიდრეობა ნაციონალიზმის დამკვიდრებაა, რომელიც რომანტიკული ხელოვნებისა და პოლიტიკური ფილოსოფიის ცენტრალურ თემად იქცა. მოძრაობის ადრეული ნაწილებიდან, ეროვნული ენებისა და ფოლკლორის განვითარებაზე ფოკუსირებით , ადგილობრივი წეს-ჩვეულებებისა და ტრადიციების მნიშვნელობით, იმ მოძრაობებამდე, რომლებმაც ევროპის რუკა ხელახლა დახატეს და ეროვნებების თვითგამორკვევისკენ მოწოდებები გამოიწვია , ნაციონალიზმი რომანტიზმის ერთ-ერთი მთავარი მამოძრავებელი ძალა იყო, მისი როლი, გამოხატულება და მნიშვნელობა. XIX საუკუნეში შუა საუკუნეების მითითებების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფუნქცია ნაციონალისტური იყო. პოპულარული და ეპიკური პოეზია მისი სამუშაო ცხენები იყო. ეს თვალსაჩინოა გერმანიასა და ირლანდიაში, სადაც რომანიზაცია-ლათინიზაციამდელი გერმანიკული ან კელტური ენობრივი სუბსტრატების ძიება დაიწყო.
ადრეული რომანტიკული ნაციონალიზმი ძლიერ შთაგონებული იყო რუსოთი და იოჰან გოტფრიდ ფონ ჰერდერის იდეებით , რომელიც 1784 წელს ამტკიცებდა, რომ გეოგრაფია ქმნიდა ხალხის ბუნებრივ ეკონომიკას და აყალიბებდა მათ წეს-ჩვეულებებსა და საზოგადოებას.
თუმცა, ნაციონალიზმის ბუნება მკვეთრად შეიცვალა საფრანგეთის რევოლუციის შემდეგ, ნაპოლეონის აღზევებით და სხვა ერებში რეაქციებით. ნაპოლეონისეული ნაციონალიზმი და რესპუბლიკანიზმი, თავდაპირველად, სხვა ერების მოძრაობების შთაგონების წყარო იყო: თვითგამორკვევა და ეროვნული ერთიანობის შეგნება ორ მიზეზად ითვლებოდა, რის გამოც საფრანგეთმა შეძლო სხვა ქვეყნების დამარცხება ბრძოლაში. მაგრამ როდესაც საფრანგეთის რესპუბლიკა ნაპოლეონის იმპერიად იქცა , ნაპოლეონი არა ნაციონალიზმის შთაგონების წყარო, არამედ მისი ბრძოლის ობიექტი გახდა. პრუსიაში სულიერი განახლების განვითარებას, როგორც ნაპოლეონის წინააღმდეგ ბრძოლაში ჩართვის საშუალებას , სხვებთან ერთად ამტკიცებდა კანტის მოწაფე იოჰან გოტლიბ ფიხტე . სიტყვა Volkstum , ანუ ეროვნება, გერმანულად შემოიღეს, როგორც ამ წინააღმდეგობის ნაწილი ახლა უკვე დამპყრობელი იმპერატორის მიმართ. ფიხტემ ენისა და ერის ერთიანობა გამოხატა თავის მიმართვაში „გერმანელი ერისადმი“ 1806 წელს:
ნაციონალიზმის ამ შეხედულებამ შთააგონა ფოლკლორის შეგროვება ისეთი ადამიანების მიერ, როგორებიც იყვნენ ძმები გრიმები , ძველი ეპოსების ეროვნულად აღორძინება და ახალი ეპოსების შექმნა ისე, თითქოს ისინი ძველი იყო, როგორც ეს ხდება „კალევალაში“ , რომელიც შედგენილია ფინური ზღაპრებისა და ფოლკლორიდან, ან ოსურიდან , სადაც სავარაუდოდ უძველესი ფესვები გამოიგონეს. შეხედულება, რომ ზღაპრები, თუ ისინი არ იყო დაბინძურებული გარე ლიტერატურული წყაროებიდან, ერთი და იგივე სახით შემონახული იყო ათასობით წლის განმავლობაში, არ იყო ექსკლუზიური რომანტიკოსი ნაციონალისტებისთვის, მაგრამ კარგად ჯდებოდა მათ შეხედულებებთან, რომ ასეთი ზღაპრები გამოხატავდა ხალხის პირველყოფილ ბუნებას. მაგალითად, ძმებმა გრიმებმა უარყვეს მათ მიერ შეგროვებული მრავალი ზღაპარი შარლ პეროს ზღაპრებთან მსგავსების გამო , რაც, მათი აზრით, ამტკიცებდა, რომ ისინი არ იყო ჭეშმარიტად გერმანული ზღაპრები; „ მძინარე მზეთუნახავი“ მათ კოლექციაში გადარჩა, რადგან ბრინჰილდრის ზღაპარმა დაარწმუნა ისინი, რომ მძინარე პრინცესას ფიგურა ავთენტურად გერმანული იყო. ვუკ კარაჯიჩმა წვლილი შეიტანა სერბულ ხალხურ ლიტერატურაში, გლეხური კულტურის საფუძვლად გამოყენებით. ის გლეხების ზეპირ ლიტერატურას სერბული კულტურის განუყოფელ ნაწილად მიიჩნევდა და აგროვებდა მას ხალხური სიმღერების, ზღაპრებისა და ანდაზების კრებულებში გამოსაყენებლად, ასევე სერბული ენის პირველ ლექსიკონში გამოსაყენებლად. მსგავსი პროექტები განახორციელეს რუსმა ალექსანდრე აფანასიევმა , ნორვეგიელებმა პიტერ კრისტენ ასბიორნსენმა და იორგენ მოემ და ინგლისელმა ჯოზეფ იაკობსმა .
პოლონური ნაციონალიზმი და მესიანიზმი
რომანტიზმმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ცენტრალური ევროპის მრავალი ხალხის ეროვნულ გამოღვიძებაში, რომლებსაც არ ჰქონდათ საკუთარი ეროვნული სახელმწიფოები, განსაკუთრებით პოლონეთში, რომელმაც ცოტა ხნის წინ ვერ შეძლო დამოუკიდებლობის აღდგენა, როდესაც რუსეთის არმიამ ჩაახშო პოლონეთის აჯანყება ნიკოლოზ I-ის დროს . რომანტიკოსი პოეტებისა და მხატვრების მიერ უძველესი მითების, წეს-ჩვეულებებისა და ტრადიციების აღორძინებამ და რეინტერპრეტაციამ ხელი შეუწყო მათი მკვიდრი კულტურების გარჩევას დომინანტი ერების კულტურებისგან და რომანტიკული ნაციონალიზმის მითოგრაფიის კრისტალიზაციას . პატრიოტიზმი, ნაციონალიზმი, რევოლუცია და დამოუკიდებლობისთვის შეიარაღებული ბრძოლა ასევე გახდა პოპულარული თემები ამ პერიოდის ხელოვნებაში. შეიძლება ითქვას, რომ ევროპის ამ ნაწილის ყველაზე გამორჩეული რომანტიკოსი პოეტი იყო ადამ მიცკევიჩი , რომელმაც განავითარა იდეა, რომ პოლონეთი იყო ერების მესია , რომელიც განწირული იყო ტანჯვისთვის ისევე, როგორც იესო იტანჯებოდა ყველა ხალხის გადასარჩენად. პოლონური თვითშეფასება, როგორც „ ერებს შორის ქრისტე “ ან ევროპის მოწამე, შეიძლება მივაკუთვნოთ ქრისტიანული სამყაროს ისტორიას და შემოსევების დროს ტანჯვას. უცხოური ოკუპაციის პერიოდებში კათოლიკური ეკლესია პოლონეთის ეროვნული იდენტობისა და ენის ბასტიონისა და პოლონური კულტურის მთავარი პოპულარიზატორის როლს ასრულებდა . პოლონეთში ეს დანაყოფები დასავლური ცივილიზაციის უსაფრთხოებისთვის პოლონურ მსხვერპლად აღიქმებოდა . ადამ მიცკევიჩმა დაწერა პატრიოტული დრამა „ძიადი“ (მიმართული რუსების წინააღმდეგ), სადაც ის პოლონეთს ერების ქრისტედ წარმოაჩენს. მან ასევე დაწერა: „ჭეშმარიტად გეუბნებით თქვენ, თქვენი საქმე არ არის უცხოელებისგან ცივილიზაციის სწავლა, არამედ თქვენ უნდა ასწავლოთ მათ ცივილიზაცია... თქვენ უცხოელებს შორის ხართ, როგორც მოციქულები კერპთაყვანისმცემლებს შორის“. „ პოლონური ერის წიგნებსა“ და „პოლონური მომლოცველობის “ წიგნში მიცკევიჩი დეტალურად აღწერს პოლონეთის, როგორც მესიისა და ერების ქრისტეს, ხედვას, რომელიც კაცობრიობას გადაარჩენდა. ძიადი ცნობილია თავისი სხვადასხვა ინტერპრეტაციით. ყველაზე ცნობილი ინტერპრეტაციებია მეორე ნაწილის მორალური ასპექტი, მეოთხე ნაწილის ინდივიდუალისტური და რომანტიკული გზავნილი, ასევე ღრმად პატრიოტული, მესიანური და ქრისტიანული ხედვა პოემის მესამე ნაწილში. თუმცა, ზძისლავ კეპინსკი თავის ინტერპრეტაციას დრამაში არსებულ სლავურ წარმართულ და ოკულტურ ელემენტებზე ამახვილებს. თავის წიგნში „მიცკევიჩის ჰერმეტულობა“ ის წერს ჰერმეტულ , თეოსოფიურ და ალქიმიურ ფილოსოფიაზე, ასევე მასონურ სიმბოლოებზე.
