ფარსალოსის ბრძოლა

                      ფარსალოსის ბრძოლა

                                     

თარიღი ძვ. წ. აღ. 48 წ 9 აგვისტო, ადგილმდებარეობა ფარსალია (საბერძნეთი), შედეგი პოპულარების გამარჯვება, მხარეები პოპულარები და ოპტიმატები, მეთაურები გაიუს იულიუს კეისარი - გნეუს პომპეუს მაგნუსი, ძალები კეისარს მხარე -  დაახლ. 22 000 ლეგიონერი, 5 000- 10 000 დამხარე და 1 800 მხედარი, პომეუსის ძალები - დაახლ - 45 000 ლეგიონერი, 4 200 დამხმარე და 5 000 - 8 000 მხედარი

დანაკარგები - კეისარი - 1 200, პომპეუსი - 6 000 - 15 000

იხ. ვიდეო

მიზეზი რომში ერთპიროვნული ძალაუფლების დამყარება. ფარსალოსის ბრძოლაში იულიუს კეისარი ამარცხებს პომპეუსის ჯარებს. იულიუს კეისრის ქვეითმა ჯარმა მტერს ფრონტიდან შეუტია. პომპეუსის ცხენოსანი ჯარი ფლანგიდან გამოედევნა კეისრის უკანდახეულ ცხენოსან ჯარს, ამ დროს ფლანგიდან კეისრის სათადარიგო ქვეითმა ჯარმა დაარტყა მტრის გამოტყუებულ ცხენოსან ჯარს და უკუაგდო იგი. ამის შემდეგ კეისრის ქვეითი და ცხენოსანი ჯარი ერთიანად შეიჭრა მტრის ზურგში და ალყაში მოაქცია. პომპეუსი ზღვისკენ გაიქცა და იქიდან გემით ეგვიპტეში გაემგზავრა. მიტოვებული ჯარი ტყვედ ჩავარდა.

იხ. ვიდეო

პირველ საუკუნეში ჩვ. წ აღ. პომის რესპუბლიკა განიცდიდა პოლიტიკურ კრიზის. 60 წ ჩვ წ. აღ. სამი ყველაზე მსხვილი პოლიტოკური მოღვაწე -  მარკ ლიციუს კრაუსი, გნეუს პომპეუსი და იულიუს ცეზარი დადეს საიდუმლო კავშირი სენატში ბრძოლისთვის.პირველი ტრიუმპატორის 9 ასეთი სახელით შევიდა ისტორიაში ეს კავშირი0 დიდ როლს თამაშობდა სახელწიფო საქმეებში რომში, 53 წ ჩვ წ აღ. ჰარანის ბრძოლაში მოკლული იქმნა, ცეზარმა და პომპეუსმა დაიწყეს ბრძოლა  ძალაუფლების განაწილებსათვის. 

                                                                         

ვაქცინაცია

                                 ვაქცინაცია

                                              

                                         ბავშს უტარდება ვაქაცინაცია პოლიომელიტზე

ვაქცინის შეყვანა ადამიანის ან ცხოველის ორგანიზმში. დაფუძნებულია ილია მეჩნიკოვის მოძღვრებაზე ფაგოციტოზის შესახებ. ვაქცინის განმეორებით შეყვანის შედეგად ქვეითდება ორგანიზმის მგრძნობელობა სპეციფიკური ანტიგენისადმი ხდება ე.წ. დესენსიბილიზაცია, იზრდება ფაგოციტოზი, აქტიურდება ნივთიერებათა ცვლის პროცესები, პირველად კერაში მატულობს ჰიპერემია და სისხლძარღვების კედლების შეღწევადობის უნარი. ადამიანის ვაქცინაციისთვის სარგებლობენ დახოცილი ვაქცინებით, რომლებიც შეჰყავთ კანქვეშ, კანში, კუნთებში და ვენაში. ვაქცინის შეყვანას ხშირად თან სდევს ორგანიზმის საერთო, მძიმე რეაქცია — შემცივნება, მაღალი ტემპერატურა, ძლიერი ოფლიანობა, ტკივილის გაძლიერება. ვაქცინაციას არ მიმართავენ ორსულობის მეორე ნახევარში, ტუბერკულოზის აქტიური ფორმის, თირკმლების დაავადების, ჰიპერტონული და სხვა დაავადებების დროს.

                                              

იდნოეთის პრეზიდენტი პირის ღრუში შეყავს ჩვილის ბავშვში ცოცხალი პოლივაქცინა ქ. დელი

იხ. ვიდეო მსოფლიო ჯამრთელობის ორგანიზაცია ამტკიცებს, რომ ,,იმუნიზაცია სიცოცხლეს აძლევს და გადაარჩიანა მილიონობით სიცოცხლე და მიიოღო ართო აღიარება როგორც ერთერთი ყველაზე მოქედი ეფექტური ჩარევა ჯამრთელობის შენარჩუნებისთვის''.

ვეტერინარიაში ვაქცინაციას იშვიათად იყენებენ, უფრო ხშირად მიმართავენ ხანგრძლივად მიმდინარე ქრონიკული ინფექციური დაავადების — ტულარემიის, კოლიბაქტერიოზის, სტაფილოკოკური ინფექციის დროს. ვაქცინაციაში იყენებენ მკვდარ ვაქცინას, ანავაქცინას, ანატოქსნის, ბაქტერიოფაგს და სხვ უასფრთოხების მხირივ მსპფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია ამტკიცებს, რომ ,, ვაქცინაცია უაფრთხოა და ჩვეულებრივ იწვევს უმნიშვნელო და დროებით გვერდითი ეფექტს, მაგ., ტკივილს ხელში ან მცირრედით აწევა ტემპე-რის სხეულის. შესაძლოა სხვა უფრო რთული გართულებებიც თუმცა ეს უკიდურესად იშვიათად ხდება.

                                                  

ასტრონავტი ნასას სკოტ კელი შეყავს თავისთავში პრევენციისთვის გრიპის როცა ის იმყოფებოდა საერთაშორისო სადგურზე 2015წ-ს

მერის ჰილემანი (1919 - 2005) გახლდათ ყველაზე ნაყოფიერი ვაქცინების გამომგონებელი: მან შეიმუშავა წარმატებულად ვაქცინები ისთი დაავადებების წინაამღდეგ როგორიცაა წითელა, ყბაყურა, ჰეპატიტი A, ჰეპატიტი B, ჩუტყვავილა, მენიგიტი, პნევმონია და გეომორფოლური ჩხირები

გენეტიკური იარაღი

                     გენეტიკური იარაღი

                                               საერთშორისო სიმბოლო ბილოგიური უსაფრთხოების

ჰიპოთეზური სახესხვაობა ბილოგიური იარაღის, დანიშნულება შერჩევითი განადგურება მოსახლეობის რასებროვი, ეთნიკური სქესის ან სხვა გენეტიკური მდგომატეობის ნიშნებით. 

გენეტიკური განსხვავება ხალხის მიუხედავად იმისა რომ კონკრეტული გენი-მარკერი არ გააჩნია ეთნოსა თუ რასას ხალხს, გენეტიკური სახესხვაობა, განპირობებულია სხვადასხვა გენების (გენომის) ერთობლივი კომბინაციამ იმ ადამიანთა სხვდასხვა პოპულაციას შორის, რ-იც განავითარეს იზოლურებულად ერთამნეთისგან. 

იხ. ვიდეო

მაგალითისთვის გენეტიკური სხვაობა თანდაყონილი იმუნიტეტი (განპირებებული მათი სხვადასვხა პოპულაციაში)  იყო მიზეზი ეპიდემიის და მასობრივი სიკვდილიანობა ინდიელებში შეჯახებისას ინფექციური დაავადების, რ-იც არ იყო მანამდე შეხვედრილი ამ პოპულაციაში აქამდე ამერიკის დასახლებისას ან გარკვეული ეთნოგრაფიული ჯგუფის მოსახლეობის გარკვეული იმუნიტეტი აივ ინფექციით, გამოწვეულია მათში მუტანტური CCR5 გენის არსებობით, ან ჰემოფილური ინფექციის ინფიცირების სხვა დონით, რასის მიხედვით. აგრეთვე, როგორც მაგალითს, ბიოქიმიურ რეაქციებში ჩართული მთელი რიგი ფერმენტების ორგანიზმში თანდასწრებით (ან არარსებობის) არსებობაში მოსახლეობის განსხვავებები გენეტიკურად განისაზღვრება, კერძოდ, ეს გამოწვეულია ზოგიერთ ხალხში ალკოჰოლიზმის განვითარებისადმი გაზრდილი მგრძნობელობის (ან პირიქით, წინააღმდეგობის გაწევის) გამო.

მასიური განადგურების იარაღი

თუმცა, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ზოგადი გენეტიკის ინსტიტუტის გენომიური გეოგრაფიის ლაბორატორიის ხელმძღვანელის, ოლეგ ბალანოვსკის აზრით, ადამიანის გენომის დეკოდირების შემდეგ, საიმედოდ არის ცნობილი, რომ არ არსებობს ცალკეული ხალხის იდენტიფიკაციის შესაფერისი გენეტიკური ნიშნები. 2017 წელს, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ექსპერტთა კომისიამ გამოიტანა დასკვნა, მეცნიერულად დასაბუთებული გენეტიკური იარაღის შექმნის შეუძლებლობის შესახებ.

კონსპიროლოგიური თეორიები ამ საკითხის ირგვლივ შეიძლება ცალკე გავიხილოთ.

              ეთნიკური ბიოლოგიური იარაღი

ეთნიკური ბიოლოგიური იარაღი (ან ბიოგენეტიკური იარაღი ) არის ბიოლოგიური იარაღის ჰიპოთეტური ტიპი , რომლის სამიზნე შეიძლება იყოს კონკრეტული ეთნიკური წარმომავლობის ან კონკრეტული გენოტიპების მქონე ადამიანები .

ისტორია

ეთნიკური იარაღის შესახებ ერთ-ერთი პირველი თანამედროვე მხატვრული განხილვა რობერტ ა. ჰაინლაინის 1942 წლის რომანში „მეექვსე კოლონა “ (ხელახლა გამოქვეყნდა სახელწოდებით „ხვალინდელი დღე “, რომელშიც რასობრივი სპეციფიკური რადიაციული იარაღი გამოიყენება ე.წ. „ პანაზიელი “ დამპყრობლის წინააღმდეგ. 

გენეტიკური იარაღი

1997 წელს აშშ-ის თავდაცვის მდივანმა უილიამ კოენმა ეთნიკური ბიოიარაღის კონცეფცია შესაძლო რისკად მოიხსენია. ^[1998 წელს ბიოლოგიური იარაღის ზოგიერთმა ექსპერტმა ასეთი „გენეტიკური იარაღი“ დასაშვებად მიიჩნია და მიაჩნდა, რომ ყოფილმა საბჭოთა კავშირმა ადამიანის გენებზე სხვადასხვა ნივთიერების გავლენის შესახებ გარკვეული კვლევა ჩაატარა. 

2000 წელს გამოქვეყნებულ პოლიტიკურ დოკუმენტში „ამერიკის თავდაცვის აღდგენა“ , ანალიტიკურმა ცენტრმა „ პროექტი ახალი ამერიკული საუკუნისთვის “ (PNAC) ეთნიკური ბიოიარაღი აღწერა, როგორც „პოლიტიკურად სასარგებლო ინსტრუმენტი“, რომლის შემუშავებისა და გამოყენების სტიმული აშშ-ის მოწინააღმდეგეებს შეიძლება ჰქონდეთ. 

„გენეტიკური ბომბის“ შესაძლებლობა წარმოდგენილია ვინსენტ სარიხისა და ფრენკ მილეს წიგნში „რასა: ადამიანური განსხვავებების რეალობა“ , რომელიც 2004 წელს გამოიცა. ეს ავტორები ასეთ იარაღს ტექნიკურად შესაძლებლად მიიჩნევენ, მაგრამ ნაკლებად სავარაუდოა, რომ მათი გამოყენება მოხდეს (რბილყდიანი გამოცემის 248-ე გვერდი).

2004 წელს, გაზეთმა „გარდიანმა“ გამოაქვეყნა ინფორმაცია, რომ ბრიტანეთის სამედიცინო ასოციაციამ (BMA) გარკვეული ეთნიკური ჯგუფების წინააღმდეგ შექმნილი ბიოლოგიური იარაღი შესაძლო ვარიანტად განიხილა და ხაზი გაუსვა იმ პრობლემებს, რომ მეცნიერების მიღწევები ისეთი საკითხების მიმართ, როგორიცაა „ ალცჰაიმერის და სხვა დამაუძლურებელი დაავადებების მკურნალობა, ასევე შეიძლება გამოყენებულ იქნას ავთვისებიანი მიზნებისთვის“. 

2005 წელს წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის ოფიციალური შეხედულება ასეთი იყო: „კონკრეტული ეთნიკური ჯგუფის ბიოლოგიური აგენტით მიზანში ამოღება, სავარაუდოდ, არც ისე შორსაა. ეს სცენარები წითელი ჯვრის წარმოსახვის ნაყოფი არ არის, არამედ ან მომხდარა, ან უამრავი დამოუკიდებელი და სამთავრობო ექსპერტის მიერ არის იდენტიფიცირებული.“

2007 წლის მაისში გავრცელდა ინფორმაცია, რომ რუსეთის მთავრობამ აკრძალა ადამიანის ბიონიმუშების ყველა ექსპორტი. ^{[ 6 ]} აკრძალვის მიზეზი, სავარაუდოდ, იყო FSB- ის ხელმძღვანელის, ნიკოლაი პატრუშევის, მიერ ვლადიმერ პუტინისთვის წარდგენილი ანგარიში . ანგარიშში ნათქვამი იყო დასავლური ინსტიტუტების მიერ რუსეთის მოსახლეობის წინააღმდეგ მიმართული „გენეტიკური ბიოიარაღის“ მიმდინარე შემუშავების შესახებ. 

2008 წელს აშშ-ის მთავრობამ მოიწვია კონგრესის კომიტეტის სხდომა სახელწოდებით „გენეტიკა და ადამიანის მოდიფიკაციის სხვა ტექნოლოგიები: გონივრული საერთაშორისო რეგულირება თუ ახალი სახის შეიარაღების რბოლა?“, რომლის დროსაც განიხილეს, თუ როგორ „შეგვიძლია ვიწინასწარმეტყველოთ სამყარო, სადაც არაკეთილსინდისიერი (და არც ისე არაკეთილსინდისიერი) სახელმწიფოები და არასახელმწიფო აქტორები ცდილობენ ადამიანის გენეტიკის მანიპულირებას ისე, რომ შეგვაშინოს“. 

2012 წელს, The Atlantic-მა დაწერა, რომ უახლოეს მომავალში შესაძლებელია გამოჩნდეს სპეციფიკური ვირუსი, რომელიც სამიზნედ დნმ-ის კონკრეტული თანმიმდევრობის მქონე პირებს აქცევს. ჟურნალმა წარმოადგინა ჰიპოთეტური სცენარი ვირუსის შესახებ, რომელმაც ზოგადი მოსახლეობისთვის მსუბუქი გრიპი გამოიწვია, ხოლო შეერთებული შტატების პრეზიდენტისთვის - სასიკვდილო სიმპტომები . ისინი მტკიცებულებად პერსონალიზებული გენური თერაპიის მიღწევებს ასახელებენ. 

2016 წელს ჟურნალმა „ფორინ პოლისი“ გამოთქვა მოსაზრება ვირუსის ეთნიკურ ბიოლოგიურ იარაღად გამოყენების შესაძლებლობის შესახებ, რომელსაც შეეძლო „გენეტიკურად მონათესავე ეთნიკური მოსახლეობის“ სტერილიზაცია  ^.

ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა

2017 წელს, სახალხო განმათავისუფლებელი არმიის ეროვნული თავდაცვის უნივერსიტეტის მიერ გამოცემულ სახელმძღვანელოში, სახელწოდებით „სამხედრო სტრატეგიის მეცნიერება“, წარმოდგენილი იყო ბიოლოგიური ომის პოტენციალი, რომელიც მოიცავდა „სპეციფიკურ ეთნიკურ გენეტიკურ თავდასხმებს“.  იმავე წელს, სახალხო განმათავისუფლებელი არმიის ყოფილმა გენერალმა ჟანგ შიბომ დაწერა წიგნი, რომელშიც დაასკვნა, რომ „თანამედროვე ბიოტექნოლოგიის განვითარება თანდათან ავლენს შეტევითი შესაძლებლობების დამახასიათებელ ძლიერ ნიშნებს“, მათ შორის „სპეციფიკურ ეთნიკურ გენეტიკურ თავდასხმებს“ (特定种族基因攻击).  2020 წელს, იმავე სახალხო განმათავისუფლებელი არმიის უნივერსიტეტის პროფესორმა ისაუბრა „მიზნობრივი თავდასხმის“ „უზარმაზარ ომის ეფექტურობაზე, რომელიც ანადგურებს რასას ან ადამიანთა კონკრეტულ ჯგუფს“. ჯეიმს მარტინის გაუვრცელებლობის კვლევების ცენტრის 2021 წლის კვლევაში ნათქვამია, რომ ჩინეთის მთავრობის ინტერესი ბიოლოგიური იარაღის მიმართ განპირობებულია გენეტიკური მიზნობრივი მიზნობრივი შეტევისადმი საკუთარი დაუცველობის აღიარებით, რაც გამოწვეულია ფართოდ ერთგვაროვანი მოსახლეობის გამო, რომლის 90 პროცენტზე მეტი ეთნიკური ჰანი ჩინელია . ^{[ 12 ]} 2023 წლის ოქტომბერში, სახელმწიფო უშიშროების სამინისტრომ საჯაროდ გააფრთხილა „გენეტიკური იარაღის... წინასწარ განსაზღვრული რასის სამიზნეების გასანადგურებლად შემუშავების“ შესაძლებლობის შესახებ. ^{[ 14 ]}

ისრაელის „ეთნობომბის“ შესახებ დავა

1998 წლის ნოემბერში, გაზეთმა „The Sunday Times“-მა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ ისრაელი ცდილობდა შეექმნა „ეთნობომბი“, რომელიც შეიცავდა ბიოლოგიურ აგენტს, რომელსაც შეეძლო კონკრეტულად არაბულ მოსახლეობაში არსებული გენეტიკური თვისებების განადგურება. ^[ ეს ამბავი ასევე გაავრცელა Wired News-მა  და Foreign Report-მა  .

მიკრობიოლოგები და გენეტიკოსები სკეპტიკურად იყვნენ განწყობილნი ასეთი ბიოლოგიური აგენტის სამეცნიერო დასაბუთების მიმართ. ^{[ 19 ]} გაზეთმა „ნიუ-იორკ პოსტმა“ , რომელიც ამ ბრალდებებს „ სისხლის ცილისწამებას “ უწოდებდა , განაცხადა, რომ ამბის სავარაუდო წყარო ისრაელელი აკადემიკოსის, დორონ სტანიცკის, სამეცნიერო ფანტასტიკის ნაწარმოები იყო . სტანიცკიმ ორი წლით ადრე ისრაელის გაზეთებს გაუგზავნა თავისი სრულიად გამოგონილი ნაშრომი ასეთი იარაღის შესახებ. სტატიაში ასევე აღნიშნული იყო გენეტიკოსების მოსაზრებები, რომლებიც ამ იდეას „სრულიად ფანტასტიკურს“ უწოდებდნენ, სხვები კი ამტკიცებდნენ, რომ იარაღი თეორიულად შესაძლებელი იყო, მაგრამ უჭირდათ იმის ახსნა, თუ როგორ შეიძლებოდა მისი განხორციელება. 

რეკლამა    -  მომზადება ვოკალში -  პროფესიონალი მომღერალი ოპერის სოლისტი მრავალი კონკურისის ლაურეატი მოამზადებს ნებისმერ მსურველს ვოკალში საოპერო, კამერული, საესტრადო, ფოლკორში. ხმისა და სუნთქვის დაყენება, გაძლიერება, დიაპაზონის გაზრდა სათანადო რეპერტუარით, სწავლების ინტესივობა და მიმართულება განისაზღვრება ინდივიდულურად მასწავლებლის მიერ. ფასი 40ლ. ერთი გაკვეთილი ტ 595 33 01 77,   5977 872 64

ბრიტანეთში სტაჟირებული, სერტირთიფიცირებული ინგლისური ენის სპეციალისტი,  თარგმნა, ინგლისურიდან ქართულში ან პირიქით ტექსტის კორექტირიება,  აკრეფა ვორდში და ინგლისურში ნებისმირი მსურველის მომზადება  ინგლისურში სკოლის მოსწავლეებს, აბიტურიენტებს ან სხვა ნებისმიერ მსურველს სათანადო პროგრამით  FCF , TOEFl, IEFLtS სათანადო  აუდიო თუ ვიდეო მასალის გამოყენებით  ფასი შეთანხმებით ასევე ონლაინ მომსახურება და სწავლა ტ. 591 102 949

ეპიდემია

                                       ეპიდემია

                

ეპიდემის მაგალითი, რომელიც გვიჩვენებს ახალი ინფექციების რაოდენობას დრონთა განმავლლობაში

ბერძნ.  επιδημία - ზოგადი დაავადება - პროგრესილებული დროში და სივრცეში გავრცელება ინფექციური დაავადებების ხალხში, საგრძნობლად მაღალია რეგისტრირებული მოცამებეზე ტერიტორიაზე რ-იც ჩვეულებრივ აღირიცხებე ხოლმე. შეიძლება გახდეს საგანგებო სიტუაციის გამოცხადების მიზეზი. იხ. ვიდეო

ყოველდღიურ ცხოვრებაში, უნივერსალური ეპიდემიოლოგიური ბარიერი ითვლება ტერიტორიის მაცხოვრებელთა 5% -ის, ან ზოგჯერ სოციალური ჯგუფის 5% -ის დაავადებად. თუმცა, მრავალი სამედიცინო განყოფილება გამოთვლის საკუთარი ეპიდემიის ბარიერებს საერთო დაავადებებისთვის, ამ დაავადების საშუალო დონის საფუძველზე მრავალი წლის განმავლობაში. ასეთი ეპიდემიის ბარიერები შეიძლება ტოლი იყოს, მაგალითად, 1%

იხ. ვიდეო

თავდაპირველად ტერმინი ,,ეპიდემია'' ესმოდათ როგორრც ინფექციის გავრცელება (შავი ჭირი, მალარია, ტიფი, დიფერია, ციება, გრიპი და სხვ.)თუმცა ეხლა ტერმინში მოიაზრება რაც შეიძლება ის ხალხში გავცელებული (მაგ., ეპიდემიური ტურიზმი)

იხ. ვიდეო

ეპიდემიის განყოფილეა, რ-იც შეისწავლის ეპიდემიას და მეთოდებს მასთან ბრძოლის ეწოდება ეპიდემოლოგია.

                                                  ეპიდემიოლოგია

                              

 (ძვ. ბერძნ. epidēmia — ხალხში გავრცელებული, logos — მოძღვრება) — მეცნიერება, რომელიც შეისწავლის ადამაინთა პოპულაციაში დაავადებათა აღმოცენების და გავრცელების კანონზომიერებებს და შეიმუშავებს პროფილაქტიკურ ღონისძიებებს მათ მიმართ.               

                                              

                                                        ჰიპოკრატე (460 - 370 ჩვ. წ. აღ)

ეპიდემიოლოგია, როგორც მეცნიერება, ჩაისახა ძვ. წ. IV საუკუნეში, საბერძნეთში. მის ფუძემდებლად ითვლება ჰიპოკრატე. თავდაპირველად, ეპიდემიოლოგიის შესწავლის საგანი იყო მხოლოდ ეპიდემიები. ტერმინი „ეპიდემია“ გულისხმობს ინფეცქიური დაავადებების (გადამდები) სწრაფ მატებას ან იმ ახალი დაავადებების გავრცელებას, რომლებიც მანამდე არ გვხვდებოდა მოცემულ ტერიტორიაზე.

                                                   

ჯონ სნოუს მიერ შემქნილი რუქა რომელიც ასახვს ლონდონის 1854 წ-ის ქოლერის ეპიდემიის ძირითად კერებს

საქართველოში შესწავლილია დიფთერიის, პარაზიტული ტიფების, დიზენტერიის, მუცლის ტიფის, ყივანახველას , სალმონელოზის, ლეპტოსპიროზის, მალარიის და სხვა ინფექციურ დაავადებათა ეპიდემიოლოგიისა და პროფილაქტიკის საკითხები, ქართველ მეცნიერთა დამსახურებით, ქვეყანაში ისეთი მძიმე დაავადებების ლიკვიდაცია ან მნიშვნელოვანი შემცირება, როგორიცაა: ნატურალური ყვავილი, პარტახტიანი ტიფი, დიფთერია, მალარია და სხვ. საქართველოში ეპიდემიოლოგიის განვითარებაში და ინფექციურ დაავადებებათ წინააღმდეგ ბრძოლაში დიდი წვლილი მიუძღვით ნ. იოვაშვილს, კ. მასხარაშვილს, ა. მთვარელიძეს და ნ. ნადარაიას.

ქვეყანაში ეპიდემიოლოგიის განვითარების მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო საქართველოს შავი ჭირის საწინააღმდეგო სადგურის ბაზაზე საქართველოს დაავადებათ კონტროლის და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის შექმნა.

ამჟამად, საქართველოში ეპიდემიოლოგიის დარგში კვლევითი მუშაობა მიდის, ძირითადად, თსსუში, დაავადებათა კონტროლის ეროვნულ ცენტრში, სამედიცინო პარაზიტოლოგიისა და ტროპიკული მედიცინის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში.

                         მსხვილი ეპიდემიის ჩამონათვალი პანდემია

ჭირი ”(551-580), რომელიც წარმოიშვა აღმოსავლეთ რომის იმპერიაში და მოიცვა მთელი შუა აღმოსავლეთი. დაახლოებით 100 მილიონი ადამიანი დაიღუპა ამ ეპიდემიისგან.
"შავი სიკვდილი" არის როგორც ეპიდემია, როგორც ბუბონიური, ასევე ფილტვების ჭირისა, რომელიც მე –14 საუკუნეში შუა საუკუნეების ევროპაში მოიცვა. დაიღუპა 50 მილიონი ადამიანი.
”ესპანური გრიპი” (”ესპანური გრიპი”) - პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ეპიდემიის შედეგად დაინფიცირდა დაახლოებით 550 მილიონი ადამიანი, ანუ მსოფლიოს მოსახლეობის 29.5% . დაიღუპა მსოფლიოს დაახლოებით 50-100 მილიონი ადამიანი ან მსოფლიოს მოსახლეობის 2.7-5.3% , რაც საშუალებას გვაძლევს განვიხილოთ ეს ეპიდემია, როგორც კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი უდიდესი კატასტროფა. ამრიგად, ინფიცირებულთა შორის სიკვდილიანობის მაჩვენებელი იყო 10-20%

კოპტები

                                    კოპტები

                                                   

                                                                                    კოპტური დროშა

ეგვიპტელები მკვიდრი ქრისიანული ჯგუფი უმსხვილესი ეთნოგრაფიული ჯგუფი. . ახ. წ. IV-VI საუკუნეში ეგვიპტეში ქრისტიანობა უმთავრესი რელიგია იყო, სანამ ამ ქვეყანას არაბები დაიპყრობდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ მოსახლეობის მნიშვნელოვან უმცირესობად იქცნენ, ადგილობრივებმა რწმენა შეინარჩუნეს. ისტორიულად, ისინი კოპტურ ენაზე ლაპარაკობდნენ, დემოტური დამწერლობის პირდაპირ მემკვიდრეზე, რომელიც რომაულ ხანაში იყო გავრცელებული. მაგრამ ეს ენა დღეს გაქრობის პირასაა და XVIII საუკუნიდან მხოლოდ ღვთისმსახურებაში გამოიყენება. კოპტები ძირითადად არაბულად საუბრობენ.

                                

                                           ეგვიპტური კოპტები საერთო რაოდენობა 10 - 20 მილიონი

ეგვიპტელი კოპტები ახლო აღმოსავლეთის უდიდეს ქრისტიანულ საზოგადოებას წარმოადგენენ, ისევე როგორც რეგიონის უდიდეს რელიგიურ უმცირესობას. ისინი ეგვიპტის მოსახლეობის დაახლოებით 10%-ს შეადგენენ. კოპტემი მიჩნეულია უძველესი ეგვიპტელების. იხ. ვიდეო

ეგვიპტური ენა ასევე ძველეგვიპტური ენა — ძველ ეგვიპტელთა ენა. გავრცელებული იყო ძველ ეგვიპტეში. მიეკუთვნება აფრაზიული ენების ოჯახს. ეს არის ერთ-ერთი უძველესი ენა მსოფლიოში საკუთარი დამწერლობის სისტემით. ყველაზე ძველი წერილობითი ძეგლები ეკუთვნის IV ათასწლეულს ჩ. წ.-მდე, ხოლო ყველაზე ახალი - მე-5 საუკუნეს. ეგვიპტური ენის მეცნიერული შესწავლა იწყება XIX საუკუნის მეორე მეოთხედიდან, მას შემდეგ, რაც ჟან ფრანსუა შამპოლიონიმ გაშიფრა რამდენიმე იეროგლიფი.

                                           

                              კოპტური მართლამადიდებლური ტაძარი წიმნდა მარიასი ხართუმში სუდანი

ეგვიპტური ენის შემდეგი განვითარებაა კოპტური ენა, რომელსაც ეგვიპტელი ქრისტიანები იყენებდნენ.

გენეტიკური კვლევებმა კოპტური ეგვიპტელების აჩვენა, რომ ისინი განსხვავდებიან ეგვიპტელი მუსულმანებისგან. მიუხედავ ამისა კოპტები ყველაზე მეტად მჭიდროდ  არიან დაკავშირებული მუსულმან ეგვიპტელებთან ვიდრე სხვა მოსახლეობა. უფრო ფართოდ კველევებმა გვაჩვენა, რომ კოპტები დაკავშირებული არიან სახრ. ევროპელებთან და ნუმიბიელებთან. 

                                                     

                                                                      წმინდა მარიამის ეკლესია კაიროში

კოპტები წარმოადგენენ ერთერთი ყველაზე ძველ ქრისტიანებს თემს ახლო აღმოსავლეთში. ისინი გადარჩნენ როგორც დამოუკიდებელი რელიგიური თემი მიუხედავდ შიშისა და ეგვიპტელებთან ინტეგრქააციისა. 10 - 20 % მოსახლება სართო მსახლეობის. კოპტემი ამაყობენ იმით, რომ მათი ეკლესია ერთერთი მოციქულის მიერ და იყო პირველი არ გათიშული ჯაჭვი პატრიარქი. ძირითადი ნაწილი 16 საუკუნის განმავლობაში არ ურთიერთობდა როგორც რომალულ-კათოკური ეკლესითნ ასევე სხვდასხვა აღმოსავლეთ ეკლესისთან.

                                     

                                                    კოტური დამწერლობა ქავეზე (დაახლ. III ს)

641წ-ს ეგვიპტეში არაბები შეიჭრენ, რ-საც წინაამღდეგობას უწევდა ბიზანტიის იმპერიის არმია, მაგრავ ვერანაირი წინაამღდეგობა ვერ გაუწიეს ადგილობრივმა მოსახლეობამ. თუმცა წინაამღდეგობა ეგვტილების არაბული მართველობის წინაამღდეგ ეგვპტე გრძნობდა რადენი ხანი IX ს-მდე.

არაბებმა დააკისრეს გადასახადი, ცნობილი, როგორც ჯიზია ქრისტიანებს სტატუსი ზიმიმი მიიღეს.

არაბები VII ს იშვიათად იყენებდნენ ტერმინს  თვითონ,,ეგვიპტელების'' ტერმინით კოპტები რ-საც თვითონ კოპტებს  უწოდებდნენ თავისთავს. კოპტური ეკლესიას სახელი.

 გენეტიკა

კოპტი ეგვიპტელების გენეტიკურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ისინი განსხვავდებიან მაჰმადიანი ეგვიპტელებისგან, რადგან ისინი შეიცავს ნაკლებად არაეგვიპტურ წინაპარს. თუმცა, კოპტები უფრო მჭიდროდ არიან დაკავშირებული მუსლიმ ეგვიპტელებთან, ვიდრე ნებისმიერი სხვა მოსახლეობა და მათი წინაპრების დიდ ნაწილს მუსლიმებთან უზიარებენ. უფრო ფართოდ, კვლევებმა აჩვენა, რომ კოპტები არიან გენეტიკური შუამავალი სამხრეთ ევროპისა და ნუბიის (ორი ხშირად გამოყენებული ციხესიმაგრე) პოპულაციებს შორის, უფრო დიდი ევროპული ნათესაობით ჩრდილოეთით და უფრო დიდი აღმოსავლეთ აფრიკის სამხრეთით. ქვემო ეგვიპტიდან კოპტი ემიგრანტების შესწავლამ დაადგინა, რომ ისინი ყველაზე მჭიდროდ იყვნენ დაკავშირებული მუსლიმ ეგვიპტელებთან, ასევე სამხრეთ ლევანტისა და საუდის არაბეთის მოსახლეობასთან.

Y-დნმ ანალიზის მიხედვით (2008), სუდანში კოპტების დაახლოებით 45% ატარებს ჰაპლოჯგუფს J. დანარჩენი ძირითადად მიეკუთვნება ჰაპლოჯგუფს E1b1b (21%). ორივე მამობრივი ხაზი გავრცელებულია სხვა ადგილობრივ აფროაზიურ ენაზე მოლაპარაკე მოსახლეობაში (ბეჯა, ეთიოპელები, სუდანელი არაბები), ისევე როგორც ბევრ ნუბიელში[108]. E1b1b/E3b აღწევს თავის უმაღლეს სიხშირეს ჩრდილოეთ აფრიკელებს, ახლო აღმოსავლეთის ლევანტინელებსა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ აფრიკის ეთიოპელებს შორის. შემდეგი ყველაზე გავრცელებული ჰაპლოჯგუფები, რომლებსაც კოპტები ატარებენ, არის ევროკავშირთან ასოცირებული ჰაპლოჯგუფი R1b (15%), ისევე როგორც არქაული აფრიკული ხაზი B (15%).

დედის მხრიდან, 2009 წელს, აღმოჩნდა, რომ კოპტები სუდანში ატარებენ მაკროჰაპლოჯგუფ N-ის ექსკლუზიურად განსხვავებულ შთამომავლებს. ეს mtDNA ჰაპლოჯგუფი ასევე მჭიდროდ არის დაკავშირებული ადგილობრივ აფროაზიურ ენაზე მოლაპარაკე პოპულაციებთან, მათ შორის ბერბერებსა და ეთიოპიელებთან. კოპტების მიერ გადატანილი N წარმოებულებიდან ყველაზე გავრცელებულია U6 (28%), შემდეგ ჰაპლოჯგუფი T (17%).

2015 წელს ჩატარებულმა კვლევამ აღმოაჩინა დასავლეთ ევრაზიული წარმოშობის საგვარეულო აუტოსომური კომპონენტი, რომელიც საერთოა ჩრდილო-აღმოსავლეთ აფრიკის თანამედროვე აფროაზიურ ენაზე მოლაპარაკე მრავალ პოპულაციაში. კოპტური კომპონენტის სახელით ცნობილი, ის თავის პიკს აღწევს ეგვიპტელ კოპტებს შორის, რომლებიც სუდანში დასახლდნენ ბოლო ორი საუკუნის განმავლობაში. კოპტებმა ასევე შექმნეს ცალკე ჯგუფი IGC-ში, სხვა ეგვიპტელებთან, აფრო-აზიურ ენაზე მოლაპარაკე ჩრდილოეთ აფრიკელებთან და ახლო აღმოსავლეთის ხალხებთან ახლოს. კოპტური კომპონენტი წარმოიშვა ძირითადი ჩრდილოეთ აფრიკისა და ახლო აღმოსავლეთის წინაპრების კომპონენტისგან, რომელსაც იზიარებენ სხვა ეგვიპტელები და ასევე გვხვდება მაღალი სიხშირით ჩრდილო-აღმოსავლეთ აფრიკის სხვა აფრო-აზიურ მოლაპარაკე პოპულაციებს შორის (~ 70%). მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ეს მიუთითებს ეგვიპტის მთელი მოსახლეობის საერთო წარმომავლობაზე. ისინი ასევე უკავშირებენ კოპტურ კომპონენტს ძველ ეგვიპტურ წარმოშობასთან, გვიანდელი არაბული გავლენის გარეშე, რაც სხვა ეგვიპტელებს შორისაა.