თათრეთი

 (რუს. Респу́блика Татарста́н; თათრ. Татарстан Республикасы) — რუსეთის ფედერაციისფედერალური სუბიექტი. სუვენერული რესპუბლიკა (სახელწიფო) შედის ვოლგისპირეთის ფედერალურ ოკრუგში.

დედაქალაქი - ქ. ყაზანი. ჩამოყალიბდა 1920წ-ის 27 მაისი ავტონომიის სახით. 1990წ-ის 30 აგვისტოს დეკლარილებული სუვერენული  სახელწიფო.

რესურსი გააჩნია ნავთობი.

ისტორია VIII ს-ში ჩვ.წ. აღ. მოგვიანებით ამვე ტერიტორიაზე არსებობდა შუა საუკუნეებრივი სახელმწიფო ბულგარეთი (ვოლგა-კამა). XIII წ-ში დაპყრეს მონღოლებმა, ხოლო ჩინგიზ-ყაენის შემდეგ  იმპერიის გაყოფის მერე შევიდა ოქროს უდოში ჯუჩის ულო
                                        .  
                                                        

 XVს-დასაწყისში ულუ-მუხამედმა ხანმა გამოცხადა ყაზანის სახანო ოქრის ურდოს დაშლის შემდეგ. ახალი სახანოს ურთიერთობა ჰქონდა მეის მეზიბლებთან მატ შორის მოსკოვის სახელმწიფოსთან. ხოლო XVIს-ში ივან მეოთხე გროზნის მართველობის დროს 1552წ-ს ყაზანი იყო დაპყრობილი მოსკოვის მიერ.

თათრები  ხალხი, თათარსტანის ძირითადი მოსახლენი (1,765 მლნ). ცხოვრობენ აგრეთვე ბაშკირეთში, მარეთის რესპუბლიკაში, მორდოვეთში, უდმურტეთში, ჩუვაშეთშიდა რუსეთის ფედერაციის სხვა რეგიონებში. თათრებს უწოდებენ აგრეთვე სხვა თურქულენოვან ხალხებსაც: ციმბირელი თათრები, ყირიმელი თათრები და ა. შ.

თათრული ენა  (თათრულად, კირილური ანბანით татар теле, татарча; ლათინური ანბანით tatar tele, tatarça) არის თათარი ხალხის ეროვნული ენა და ერთ-ერთი ოფიციალური ენა (რუსულთან ერთად) თათრეთის რესპუბლიკაში.

იხ.ვიდეო

თათრული მიეკუთვნება თურქულ ენათა ჩრდილოაღმოსავლურ (ყივჩაღურ) ჯგუფს. მასში შედის ე.წ. "ვოლგის თათრული" და "ყაზანის თათრული". რაც შეეხება ყირიმის თათრულს, მას ენათმეცნიერებაშითათრულის მონათესავე, ცალკე ენად განიხილავენ. 

VIII და XIII საუკუნეებამდე თათრეთის ტერიტორიაზე ცხოვრობდა ხალხი, რომელიც ბოლგარების, ან ბოლღარების სახელითაა ცნობილი. ბოლგარების ენას ოგურული ("r"-თურქული) ერქვა. ისინი ჯერ ძველთურქულ დამწერლობას, ხოლო ისლამიზაციის შემდგომ კი, დაახლოებით IX-დან საუკუნიდან, არაბულ დამწერლობას გამოიყენებდნენ. XI-XIV საუკუნეებში, როცა ამ გეოგრაფიულ სივრცეში კუმანები, ყივჩაღები და პაჭანიკები დასახლდნენ, წარმოიშვა ახალი ენა, რომელიც შეიცავდა ბოლგარულისა და ყივჩაღურის ელემენტებს: თათრული ენა არის ყაზანური თათრულის წინაპარი ენა. არაბული ანბანის მქონე ეს ენა ოქროს ურდოსა და ყაზანის სახანოს ენა იყო. ჩაგატაიურის, აზერბაიჯანულის, თურქმენულისა და ოსმალურის მსგავსად თათრულიც ერთ-ერთი თურქული ენაა, რომელსაც შუა საუკუნეებში საკმაოდ მდიდარი ლიტერატურა ჰქონდა. თათრული ლიტერატურის მწვერვალად მიიჩნევა XII საუკუნის პოემა "ყოლ-ღალიელი ყისა-ი-იოსიფი

1552 წელს, როცა რუსებმა დაიპყრეს ყაზანი, თათრულმა ენამ დაკარგა ოფიციალური სტატუსი, რომლის მოპოვება მხოლოდ 1917 წელს გახდა შესაძლებელი. საბჭოურ ხანაში თათრულმა ევრო-რუსული ნასესხობები აითვისა, მაგრამ თავის მხრივ გავლენა მოახდინა მეზობელ ენებზეც. თურქული ძირის სიტყვები რუსულში ძირითადად თათრული ენის შუალობით დამკვიდრდა. ასე მაგალითად; "утюг" (უთო) = > "ütüg"-დან, ხოლო "изюм" (ქიშმიში) = > "üzüm"-დან მომდინარეობს. თათრულმა ენამ წარსულში მნიშვნელოვანი კვალი დაამჩნია კავკასიურ, სლავურ, ვოლგისპირა ფინურ-უგრულ, ან მადიარულ ენებს. 

1927 წლამდე თათრები ლათინურ ანბანს იყენებდნენ, 1938 წლიდან კი — კირილურს. 1995 წლიდან არსებობს ახალი, ლათინური ანბანი, რომელსაც თურქეთის, ფინეთის, პოლონეთისა და იაპონიისთათრები იყენებენ. საზოგადოებრივი წარწერები თათრეთში ორ, თათრულ და რუსულ ენებზეა შესრულებული. იხ. ვიდეო

             ბულგარეთი (ვოლგა-კამა)

ვოლგის ბულგარეთი — შუავოლგისპირეთისა და კამისპირეთის ხალხების პირველი ადრინდელი ფეოდალური სახელმწიფო. ჩამოყალიბდა VII საუკუნეში. მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა აღმოსავლეთ ევროპის შუა საუკუნეების ისტორიაში. XII საუკუნისთვის მოიცავდა ჩრდილოეთ ჩუვაშეთამდე და სამხრეთ ურალისპირეთამდე. ბულგარეთის შესახებ წერილობით ცნობებს გვაწვდიან არაბი და სპარსელი ავტორები (იბნ ფადლანი, იბნ ჰაუკალი, ალ-ისტახრი, იბნ რუსთა, ალ-გარდიზი და სხვები), რაშიდ ალ-დინი, ხაზარული საბუთები, რუსეთის მატიანეები, ბულგართა ეპიგრაფიკული ძეგლები. დიდი მასალაა მოპოვებული არქეოლოგიური კვლევის შედეგად (ბოლგარისა და სუვარის გათხრები).

სახელმწიფოს ჩამოყალიბებაში მრავალი ფინურ-უნგრული ტომი მონაწილეობდა. ადგილობრივი მოსახლეობის განვითარება დააჩქარა XII საუკუნეში ბულგართა თურქულენოვანი ტომების მოსვლამ აზოვისპირეთიდან. X საუკუნისთვის მომთაბარე ბულგარელები ბინადარ ცხოვრებაზე გადავიდნენ, მათი მეურნეობის საფუძველი გახდა მიწათმოქმედება.

იხ. ვიდეო

X საუკუნებამდე ხაზართა სახაკანოს ემორჩილებოდნენ. მათს წინააღმდეგ ბრძოლის მიზნით ბულგართა ხანები არაბებს დაუკავშირდნენ, ისლამი აღიარეს და ნომინალურად დაემორჩილნენ სახალიფოს. 965 წელს სვიატოსლავ იგორის ძემხაზართა სახელმწიფო გაანადგურა და ბულგარებმა დამოუკიდებლობა მოიპოვეს. X საუკუნის ბოლოს აქ ფეოდალური ურთიერთობანი გაბატონდა. ბულგარეთზე გადიოდა აღმოსავლეთი ევროპისა და აზიის შემაერთებელი სავაჭრო გზები, რაც ხელს უწყობდა აღებ-მიცემობის განვითარებას და მნიშვნელოვანი სავაჭრო და სახელოსნო ცენტრების წარმოქმნას. X-XII საუკუნეებში ბულგარეთი ხშირად ეომებოდა რუსეთის სამთავროებს. ამის გამო სატახტო ქალაქი ბოლგარიდან აღმოსავლეთისკენ, ბილიარში გადაიტანეს. 1223 წელს ბულგარებმა მოიგერიეს მონღოლთა პირველი თავდასხმა. 1236 წელს მონღოლებმა ბილიარი აიღეს, 1241 წელს კი მთლიანად დაიპყრეს ქვეყანა, რომელიც ამიერიდან ოქროს ურდოს შემადგენლობაში შევიდა, მაგრამ გარკვეული ავტონომია მიიღო.

XIII საუკუნის II ნახევარში დაიწყო ახალი ეკონომიკური აღმავლობა, ქალაქების ზრდა, გამოცოცხლდა საერთაშორისო ვაჭრობა. ამან ბულგარეთის მთავრებს დამოუკიდებლობისაკენ მისწრაფებს გაუღვიძა, რასაც მონღოლთა რამდენიმე დამსჯელი ლაშქრობა მოჰყვა. მკვლევართა ნაწილი ვარაუდობს, რომ XIV საუკუნის 90-იანი წლების შუა ხანებში ბულგარეთი ოქროს ურდოსთან ერთად გაანადგურა თემურლენგმა. XV საუკუნის 30-იან წლებში მდინარე ლამის სამხრეთით მდებარე მიწები რუსმა ფეოდალებმა დაიპყრეს. დამოუკიდებლობა შეინარჩუნა მხოლოდ ყაზანმა, რომელიც ყაზანის სახანოსსატახტო ქალაქი გახდა.

ფორმირება

ვოლგისპირა თათრების ( ყაზანელი თათრები და მიშარები ) უმეტესობა , როგორც წესი , ოქროს ურდოს ყივჩაკების (პოლოვციელების) ან ბულგარელების შთამომავლებად მიიჩნევა , რომლებიც 1236–1237 წლებში მონღოლთა დაპყრობას გადაურჩნენ. ბულგარეთისა და ჩერემის მიწაზე ყივჩაკების მხოლოდ მცირე ჯგუფები ცხოვრობდნენ, ხოლო მომავალი ყაზანის სახანოს ტერიტორიაზე მათი რიცხვი ძალიან მცირე იყო. თუმცა, 1438–1445 წლების მოვლენების დროს, რომლებიც ყაზანის სახანოს ჩამოყალიბებას უკავშირდებოდა, ხან ულუკ-მუჰამედთან ერთად აქ ერთდროულად დაახლოებით 40 ათასი თათარი ჩავიდა. შემდგომში, ასტრახანიდან , აზოვიდან , ყირიმიდან , ახტუბინსკიდან და სხვა ადგილებიდან თათრები ყაზანის სახანოში გადავიდნენ . არაბი ისტორიკოსი ალ-ომარი (შიჰაბუდინ ალ-უმარი) წერდა, რომ ოქროს ურდოში შეერთების შემდეგ, ქუმანები ქვეშევრდომებად გადავიდნენ. თათარ-მონღოლები პოლოვცის სტეპის ტერიტორიაზე დასახლდნენ და თანდათანობით პოლოვციელებს შეერიათ. ალ-ომარი ასკვნის, რომ რამდენიმე თაობის შემდეგ, თათრები პოლოვცის მსგავსებას დაემსგავსნენ: „თითქოს იგივე (მათთან) გვარიდან“, რადგან მათ თავიანთ მიწებზე დაიწყეს ცხოვრება.

საბოლოოდ, მე-19 საუკუნის ბოლოს, მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთ ადგილას ნოღაილარების სახელი შენარჩუნდა, უმრავლესობა თავს უბრალოდ მუსლიმებად  და ყივჩაკების ენაზე მოიხსენიებდა; მეორეს მხრივ, დამპყრობლები საბოლოოდ სუნიტურ ისლამზე გადავიდნენ ( დაახლ. მე-14 საუკუნე). როდესაც ოქროს ურდო მე-15 საუკუნეში დაიშალა, ეს ტერიტორია ყაზანის სახანოს ტერიტორია გახდა, რომელიც რუსეთმა საბოლოოდ მე-16 საუკუნეში დაიპყრო.

ვოლგისპირა თათრების ნაწილი თათრული ენის სხვადასხვა დიალექტზე საუბრობს . შესაბამისად, ისინი ქმნიან განსხვავებულ ჯგუფებს, როგორიცაა მიშარის და ქასიმის ჯგუფები:

• მიშარ-თათრები (ანუ მიშარები) თათრების ჯგუფია, რომლებიც თათრული ენის მიშარულ დიალექტზე საუბრობენ. ისინი ცხოვრობენ რუსეთის ჩელიაბინსკის , ტამბოვის , პენზას , რიაზანისა და ნიჟეგოროდის ოლქებში, ასევე ბაშკორტოსტანსა და მორდოვიაში . ისინი ცხოვრობენ მდინარე ვოლგის მარჯვენა სანაპიროზე , თათრეთის ტერიტორიაზე.
• დასავლეთ თათრების დედაქალაქი რიაზანის ოლქში მდებარე ქალაქი კასიმია ( კასიმოვი ) , სადაც თათრული მოსახლეობა 1100 ადამიანს შეადგენს. 

თათრული სახანოები , რომლებიც ოქროს ურდოდან XV საუკუნეში წარმოიშვნენ

ქრისტიანიზებული ვოლგისპირელი თათრების უმცირესობა კერაშენების სახელითაა ცნობილი .

ვოლგისპირა თათრები XV-XIX საუკუნეებში თავიანთ ლიტერატურაში თურქულ ძველთათრულ ენას იყენებდნენ. ის არაბული დამწერლობის ისკე იმლას ვარიანტზე იყო დაწერილი , თუმცა მართლწერა რეგიონების მიხედვით განსხვავდებოდა. ძველი ლიტერატურული ენა მოიცავდა მრავალ არაბულ და სპარსულ ნასესხებ სიტყვას. თუმცა, თანამედროვე ლიტერატურულ ენაში (რომელიც ძირითადად კირილიცას ანბანით იწერება ) ხშირად რუსული და სხვა ევროპული წარმოშობის სიტყვებია გამოყენებული.

თათრეთეთის გარეთ, ქალაქებში მცხოვრები თათრები, როგორც წესი, რუსულად საუბრობენ , როგორც მათ მშობლიურ ენად (ისეთ ქალაქებში, როგორიცაა მოსკოვი, სანქტ-პეტერბურგი , ნიჟნი ნოვგოროდი , ტაშკენტი , ალმატი , ურალის რეგიონისა და დასავლეთ ციმბირის ქალაქებში ) და სხვა ენებზე მსოფლიო დიასპორაში.

1910-იან წლებში ვოლგისპირელი თათრები დაახლოებით ნახევარ მილიონს შეადგენდნენ ყაზანის გუბერნიაში , თათრეთის ტერიტორიაზე , მათ ისტორიულ სამშობლოში, დაახლოებით 400 000 უფას თითოეულ გუბერნატორში , 100 000 სამარასა და სიმბირსკში და დაახლოებით 30 000 ვიატკაში , სარატოვში , ტამბოვში , პენზაში , ნიჟნი ნოვგოროდში , პერმსა და ორენბურგში . კიდევ 15 000 ადამიანი რიაზანში გადავიდა ან პატიმრებად დაასახლეს XVI-XVII საუკუნეებში ლიეტუვაში ( ვილნიუსი , გროდნო და პოდოლია ) . კიდევ 2 000 ადამიანი ცხოვრობდა სანქტ-პეტერბურგში . 

ვოლგის თათრები ლოცულობენ მეჩეთში ბოლგარში , თათრეთის რესპუბლიკაში.

ყაზანელი თათრების უმეტესობა ისლამს მისდევს. ყაზანელი თათრები ყაზანურ (ჩვეულებრივ) თათრულ ენაზე საუბრობენ, რუსული და არაბული ნასესხები სიტყვების მნიშვნელოვანი რაოდენობით.

1917 წლამდე პოლიგამიას მხოლოდ მდიდარი კლასები იყენებდნენ   ^{და ის დასუსტების პირას მყოფ ინსტიტუტს წარმოადგენდა.} 

ასტრახანელი თათრები

ასტრახანელი თათრები (დაახლოებით 80 000) თათრების ჯგუფია, ასტრახანის სახანოს მოსახლეობის შთამომავლები, რომლებიც ძირითადად ასტრახანის ოლქში ცხოვრობენ . 2010 წლის რუსეთის აღწერის მიხედვით , ასტრახანელი თათრების უმეტესობამ თავი უბრალოდ „თათრებად“ გამოაცხადა და ცოტამ თუ გამოაცხადა თავი „ასტრახანელი თათრად“. ბევრი ვოლგისპირელი თათარი ასტრახანის ოლქში ცხოვრობს და ორ ჯგუფს შორის განსხვავება ქრება. 

ლიპკა თათრები

შვედეთის მეფე ჩარლზ X გუსტავი ვარშავასთან თათრებთან შეტაკების დროს 1655–1660 წლების მეორე ჩრდილოეთის ომის დროს .

ლიპკა თათრები თურქულენოვანი თათრების ჯგუფია , რომლებიც თავდაპირველად ლიტვის დიდ საჰერცოგოში XIV საუკუნის დასაწყისში დასახლდნენ . პირველმა მოსახლეებმა შამანური რელიგიის შენარჩუნება სცადეს და თავშესაფარი არაქრისტიან ლიტველებს შორის ითხოვეს.  XIV საუკუნის ბოლოს ლიტვის დიდმა ჰერცოგმა ვიტაუტას დიდმა (მართავდა 1392–1430 წლებში) თათრების კიდევ ერთი ტალღა - ამჯერად მუსლიმები - დიდ საჰერცოგოში მიიწვია. ეს თათრები თავდაპირველად ლიეტუაში , ვილნიუსის, ტრაკაის , ჰროდნასა და კაუნასის მიდამოებში დასახლდნენ  და დიდი საჰერცოგოს სხვა ნაწილებში გავრცელდნენ, რომლებიც მოგვიანებით 1569 წელს პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ნაწილი გახდა. ეს ტერიტორიები თანამედროვე ლიტვის , ბელორუსიისა და პოლონეთის ნაწილებს მოიცავს . ლიეტუაში დასახლების დასაწყისიდანვე ისინი ლიპკა თათრების სახელით იყვნენ ცნობილები.

XIII-დან XVII საუკუნეებამდე თათრების სხვადასხვა ჯგუფი დასახლდა და/ან თავშესაფარი იპოვა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაში. ლიტვის დიდი ჰერცოგები განსაკუთრებით ხელს უწყობდნენ მიგრაციას, რადგან თათრები გამოცდილი მეომრების რეპუტაციით სარგებლობდნენ. თათარ მოსახლეებს მიენიჭათ სლახტას (კეთილშობილების) სტატუსი, ტრადიცია, რომელიც XVIII საუკუნის ბოლომდე, თანამეგობრობის დასრულებამდე გაგრძელდა. ასეთ მიგრანტებს შორის იყვნენ ლიპკა თათრები (XIII-XIV საუკუნეები), ასევე ყირიმელი და ნოღაელი თათრები (XV-XVII საუკუნეები), რომლებიც პოლონეთის სამხედრო ისტორიაში იყვნენ აღსანიშნავი, ასევე ვოლგის თათრები (XVI-XVII საუკუნეები). ისინი ძირითადად ლიტვის დიდ საჰერცოგოში დასახლდნენ.

1656 წელს ვარშავის ბრძოლაში თათრები პოლონელებთან ერთად შვედების წინააღმდეგ იბრძოდნენ.

XVII საუკუნეში თანამეგობრობაში თათრების რაოდენობის სხვადასხვა შეფასებით, მათი რიცხვი დაახლოებით 15 000 ადამიანსა და 60 სოფელს შეადგენდა მეჩეთებით. მრავალრიცხოვანი სამეფო პრივილეგიები, ასევე მონარქების მიერ მინიჭებული შიდა ავტონომია, თათრებს საუკუნეების განმავლობაში საშუალებას აძლევდა შეენარჩუნებინათ თავიანთი რელიგია, ტრადიციები და კულტურა. თათრებს ქრისტიანებთან ქორწინების უფლება ჰქონდათ , რაც იმ დროს ევროპაში იშვიათი პრაქტიკა იყო. 1791 წლის მაისის კონსტიტუციით თათრებს პოლონეთის სეიმში (პარლამენტში) წარმომადგენლობა მიენიჭათ.

მიუხედავად იმისა, რომ მე-18 საუკუნისთვის თათრებმა უკვე მიიღეს ადგილობრივი ენა, ისლამური რელიგია და მრავალი თათრული ტრადიცია (მაგ., ხარების მსხვერპლშეწირვა მეჩეთებში მთავარი რელიგიური დღესასწაულების დროს) შენარჩუნდა. ამან განაპირობა გამორჩეული მუსლიმური კულტურის ჩამოყალიბება , რომელშიც მუსლიმური მართლმადიდებლობის ელემენტები რელიგიურ ტოლერანტობასთან ერთად შედარებით ლიბერალურ საზოგადოებას ქმნიდა. მაგალითად, ლიპკას თათრული საზოგადოების ქალებს ტრადიციულად იგივე უფლებები და სტატუსი ჰქონდათ, რაც მამაკაცებს და შეეძლოთ არასეგრეგირებულ სკოლებში სიარული.

საიმპერატორო გვარდიის ლიტველი თათრები შეტევაზე, ავტორი რიჩარდ კნოტელი

პოლონეთის ომებს შორის პერიოდში (1920–1939) საზღვრებში დაახლოებით 5500 თათარი ცხოვრობდა და თათრული კავალერიის რაზმი ქვეყნის დამოუკიდებლობისთვის იბრძოდა. თათრებმა შეინარჩუნეს კულტურული იდენტობა და შეინარჩუნეს არაერთი თათრული ორგანიზაცია, მათ შორის თათრული არქივი და მუზეუმი ვილნიუსში.

მეორე მსოფლიო ომის დროს თათრებმა სერიოზული დანაკარგები განიცადეს და უფრო მეტიც, 1945 წელს საზღვრის შეცვლის შემდეგ , მათი დიდი ნაწილი საბჭოთა კავშირში აღმოჩნდა . სავარაუდოდ, დღევანდელ პოლონეთში დაახლოებით 3000 თათარი ცხოვრობს, რომელთაგან დაახლოებით 500-მა 2002 წლის აღწერის მიხედვით თათრული (და არა პოლონური) ეროვნება გამოაცხადა. ^{[ საჭიროა წყაროს მითითება ]} დღევანდელი პოლონეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ორი თათრული სოფელია ( ბოჰონიკი და კრუშინიანი ), ასევე ურბანული თათრული თემებია ვარშავაში , გდანსკში , ბიალისტოკსა და გორჟოვ ველკოპოლსკიში . პოლონეთში თათრებს ზოგჯერ მუსლიმური გვარი აქვთ პოლონური დაბოლოებით: რიზვანოვიჩი ; სხვა გვარები, რომლებიც უფრო ასიმილირებულმა თათრებმა მიიღეს, არის თათარა ან ტატარანოვიჩი ან ტატერჩინსკი , რაც სიტყვასიტყვით „თათრის შვილს“ ნიშნავს.

თათრები ასეთი მცირერიცხოვანი თემისთვის შედარებით მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის სამხედრო სფეროში, ასევე პოლონეთისა და ლიტვის პოლიტიკურ და ინტელექტუალურ ცხოვრებაში.  თანამედროვე პოლონეთში მათი ყოფნა ასევე ფართოდ არის ცნობილი, ნაწილობრივ ჰენრიკ სიენკევიჩის (1846–1916) ისტორიულ რომანებში მათი შესამჩნევი როლის გამო, რომლებიც პოლონეთში საყოველთაოდ აღიარებულია. პოლონელი ინტელექტუალური ფიგურების ნაწილიც თათრები იყვნენ, მაგალითად, გამოჩენილი ისტორიკოსი იერჟი ლოჯეკი .

პოლონურენოვანი თათრების მცირერიცხოვანი თემი მე-20 საუკუნის დასაწყისში ნიუ- იორკში , ბრუკლინში დასახლდა. მათ მეჩეთი დააარსეს, რომელიც 2017 წლიდან ფუნქციონირებს. . 

ყირიმელი თათრები

ჯანიკეს მავზოლეუმი ყირიმში, კირკ იერში

ყირიმელი თათრები ყირიმის მკვიდრი ხალხია. მათი ჩამოყალიბება XIII-XVII საუკუნეებში მოხდა, ძირითადად ჩრდილოეთიდან ყივჩაკებისა და სამხრეთიდან ოსმალო თურქებისგან. 

XIII საუკუნის დასაწყისში ყირიმი ოქროს ურდოს ნაწილი გახდა . ოქროს ურდოს თათრებმა ძირითადად XIV საუკუნეში მიიღეს ისლამი და ამის შემდეგ ყირიმი აღმოსავლეთ ევროპაში ისლამური ცივილიზაციის ერთ-ერთ ცენტრად იქცა. იმავე საუკუნეში, ოქროს ურდოს ყირიმის ულუსში სეპარატიზმისკენ მიდრეკილებები გამოჩნდა. ყირიმის ოქროს ურდოსგან ფაქტობრივი დამოუკიდებლობა შეიძლება ჩაითვალოს ხანუმ (პრინცესა) ჯანიკეს ნახევარკუნძულზე მეფობის დაწყებიდან, რომელიც ოქროს ურდოს გავლენიანი ხანის, ტოხტამიშის ქალიშვილი და ნოღაის ურდოს დამაარსებლის, ედიგეის ცოლი იყო . მისი მეფობის დროს ის მტკიცედ უჭერდა მხარს ჰაჯი გირაის ყირიმის ტახტისთვის ბრძოლაში 1437 წლამდე, მის გარდაცვალებამდე. შანიკეს გარდაცვალების შემდეგ, ჰაჯი გირაის მდგომარეობა ყირიმში შესუსტდა და ის იძულებული გახდა ყირიმი ლიეტუვაში დაეტოვებინა. 

ხანის სასახლე ბაღჩასარაიში

1441 წელს ყირიმის რამდენიმე ძლიერი კლანის წარმომადგენლების, მათ შორის ოქროს ურდოს კლანების - შირინისა და ბარინის და კუმანური კლანის - კიფჩაკის წარმომადგენლების საელჩო ლიტვის დიდ საჰერცოგოში გაემგზავრა, რათა ჰაჯი გირაი ყირიმში მმართველად მოეწვიათ. ის გახდა გირაის დინასტიის დამაარსებელი , რომელიც 1783 წელს რუსეთის მიერ ყირიმის სახანოს ანექსიამდე მართავდა. ჰაჯი I გირაი ოქროს ურდოს ჩინგიზ-ყაენისა და მისი შვილიშვილის, ბათუ-ყაენის ჯოხური შთამომავალი იყო . 1502 წელს, ჰაჯი I გირაის ვაჟის , მენლი I გირაის მეფობის დროს , ყირიმის სახანომ დაამარცხა „ დიდი ურდო “ (ოქროს ურდოს ნარჩენები) და სარაი დაიპყრო. მენლიმ თავი დიდ ხანად და მეზობელი სახანოების მბრძანებლად გამოაცხადა .  ამის შემდეგ, ყირიმის სახანო აღმოსავლეთ ევროპაში ერთ-ერთ უძლიერეს ძალას წარმოადგენდა მე-18 საუკუნის დასაწყისამდე.  სახანო ფორმალურად ოსმალეთის იმპერიის ვასალური სახელმწიფო იყო , რომელსაც 1580 წლის შემდეგ დიდი ავტონომია ჰქონდა.  როგორც მუსლიმურ სახელმწიფოს, ყირიმის სახანოს ოსმალეთის ხალიფა უზენაეს მმართველად, ფაქტობრივად, დედამიწაზე ღვთის ნაცვალსახელად უნდა ეღიარებინა. შემოსავლის ძირითადი წყარო აღმოსავლეთ ევროპასა და კავკასიაში მონების ხშირი თავდასხმები იყო . 

ყირიმის, ასტრახანისა და ყაზანის სახანოები 1550 წელს, ივანე მრისხანის ვოლგის აუზში გაფართოებამდე

თათრები ებრძვიან ზაპოროჟის კაზაკებს , იოზეფ ბრანდტი

1768-1774 წლების რუსეთ-თურქეთის ომი რუსების მიერ ოსმალეთის დამარცხებით დასრულდა და ომის შემდეგ ხელმოწერილი ქუჩუკ-კაინარჯას ზავის (1774) თანახმად, ყირიმი დამოუკიდებელი გახდა და ოსმალებმა უარი თქვეს ყირიმის სახანოს დაცვის პოლიტიკურ უფლებაზე. ყირიმში პოლიტიკური არეულობის პერიოდის შემდეგ, იმპერიულმა რუსეთმა დაარღვია ხელშეკრულება და 1783 წელს ყირიმის სახანო ანექსია მოახდინა .

მიტოვებული სახლები ყარასუვბაზარში

რუსული ადმინისტრაციის მხრიდან ჩაგვრის გამო, ყირიმელი თათრები იძულებულნი გახდნენ ოსმალეთის იმპერიაში ემიგრაციაში წასულიყვნენ. სულ, 1783 წლიდან მე-20 საუკუნის დასაწყისამდე, ყირიმი სულ მცირე 800 ათასმა თათარმა დატოვა. 1917 წელს ყირიმელმა თათრებმა, სახელმწიფოებრიობის აღდგენის მცდელობისას, გამოაცხადეს ყირიმის სახალხო რესპუბლიკა - პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკა მუსლიმურ სამყაროში, სადაც ყველა ხალხი თანაბარი იყო უფლებებით. რესპუბლიკის მეთაური ახალგაზრდა პოლიტიკოსი ნომან ჩელებიჩიჰანი იყო . თუმცა, რამდენიმე თვის შემდეგ ბოლშევიკებმა ყირიმი აიღეს, ჩელებიჩიჰანი კი სასამართლოს გარეშე მოკლეს და შავ ზღვაში გადააგდეს. მალე ყირიმში საბჭოთა ხელისუფლება დამყარდა.

ყირიმელი თათარი მუსიკოსი

საბჭოთა მთავრობის ბრალით, რომელიც ყირიმიდან პურს ქვეყნის სხვა რეგიონებში ექსპორტს ახორციელებდა, 1921–1922 წლებში , სულ მცირე 76 000 ყირიმელი თათარი შიმშილით გარდაიცვალა,  რაც ასეთი პატარა ერისთვის კატასტროფად იქცა. 1928 წელს დაიწყო ყირიმელი თათრული ინტელიგენციის წინააღმდეგ რეპრესიების პირველი ტალღა, კერძოდ, ყირიმის ასსრ-ის ხელმძღვანელი , ველი იბრაიმოვი , შეთითხნილი საქმით სიკვდილით დასაჯეს. 1938 წელს დაიწყო ყირიმელი თათრული ინტელიგენციის წინააღმდეგ რეპრესიების მეორე ტალღა, რომლის დროსაც მრავალი ყირიმელი თათარი მწერალი, მეცნიერი, პოეტი, პოლიტიკოსი, მასწავლებელი მოკლეს ( ასან საბრი აივაზოვი , უსეინ ბოდანსკი , სეიტძელილ ხათატოვი ^{[ ru ]} , ილიას ტარჰანი ^{[ ru ]} და მრავალი სხვა).  1944 წლის მაისში სსრკ-ის სახელმწიფო თავდაცვის კომიტეტმა ბრძანა ყირიმიდან ყველა ყირიმელი თათრის სრული დეპორტაცია . დეპორტირებულები პირუტყვის გადამზიდავი მატარებლებით ცენტრალურ აზიაში, ძირითადად უზბეკეთში გადაიყვანეს. დეპორტაციის დროს და გადასახლების პირველ წლებში ყირიმელი თათრების 46% დაიღუპა.  1956 წელს ხრუშჩოვმა სტალინის პიროვნების კულტი გამოავლინა და დეპორტირებულ ხალხს სამშობლოში დაბრუნების უფლება მისცა. გამონაკლისი იყო ყირიმელი თათრები. მას შემდეგ დაიწყო ყირიმელი თათრების ძლიერი ეროვნული მოძრაობა, რომელსაც მხარს უჭერდნენ საზღვარგარეთ და საბჭოთა დისიდენტები , ხოლო 1989 წელს საბჭოთა კავშირის უზენაესმა საბჭომ დაგმო ყირიმელი თათრების სამშობლოდან დეპორტაცია, როგორც არაადამიანური და უკანონო. ყირიმელმა თათრებმა სამშობლოში დაბრუნება დაიწყეს. დღეს ყირიმელი თათრები ყირიმის მოსახლეობის დაახლოებით 12%-ს შეადგენენ. თურქეთსა და უზბეკეთში დიდი დიასპორაა , მაგრამ მათი უმეტესობა (განსაკუთრებით თურქეთში) თავს ყირიმელ თათრებად არ მიიჩნევს. ^{[ 3 ]} მიუხედავად ამისა, დობრუჯაში დიასპორა კვლავ არსებობს , სადაც თათრების უმეტესობა თავს ყირიმელ თათრებად მიიჩნევს.  

სტეპის ყირიმის თათრები

ტატი და იალიბოილუ ყირიმელი თათრები

დღესდღეობით, ყირიმელი თათრები სამ ქვეეთნიკურ ჯგუფს ქმნიან:

• თათები (არ აგვერიოს კავკასიის რეგიონში მცხოვრებ თათებთან ), რომლებიც ყირიმის მთებში 1944 წლამდე ბინადრობდნენ .
• იალიბოილუ , რომლებიც ნახევარკუნძულის სამხრეთ სანაპიროზე ცხოვრობდნენ
• ნოღაები , რომლებიც ყირიმის ჩრდილოეთ ნაწილში ცხოვრობდნენ

ყირიმელი თათრები დობრუჯაში

ყირიმელი თათრების ნაწილი დღევანდელი რუმინეთისა და ბულგარეთის ტერიტორიაზე XIII საუკუნიდან ცხოვრობს. რუმინეთში, 2002 წლის აღწერის მონაცემებით, 24 000-მა ადამიანმა განაცხადა, რომ ეთნიკური წარმომავლობა თათრულია, რომელთა უმეტესობა ყირიმელი თათრები იყვნენ, რომლებიც დობრუჯას რეგიონში, კონსტანცას ოლქში ცხოვრობდნენ . ყირიმელი თათრების უმეტესობა, რომლებიც ამჟამად რუმინეთსა და ბულგარეთში ცხოვრობენ, რუსეთის იმპერიის მიერ ყირიმის ანექსიის შემდეგ ყირიმის ნახევარკუნძული დობრუჯაში გადავიდნენ .

დობრუჯანელი თათრები რუმინეთში XIII საუკუნიდან ცხოვრობენ.  თათრები დუნაის შესართავამდე პირველად XIII საუკუნის შუა ხანებში , ოქროს ურდოს ძლიერების მწვერვალზე მივიდნენ . XIV და XV საუკუნეებში ოსმალეთის იმპერიამ დობრუჯა ბუჯაკიდან ნოღაელებით კოლონიზაცია მოახდინა . 1593-დან 1595 წლამდე ნოღაელი და ბუჯაკიდან თათრებიც დაასახლეს დობრუჯაში. XVI საუკუნის ბოლოს ბუჯაკიდან დაახლოებით 30 000 ნოღაელი თათარი დობრუჯაში ჩაასახლეს .  წელს ყირიმის რუსეთის მიერ ანექსიის შემდეგ , ყირიმელმა თათრებმა ემიგრაცია დაიწყეს ოსმალეთის სანაპირო პროვინციებში, დობრუჯაში (დღეს რუმინეთსა და ბულგარეთს შორის გაყოფილი). დობრუჯაში ჩასვლის შემდეგ, მათი უმეტესობა მეჯიდიეს , ბაბადაგის , კიოსტენცეს , ტულჩას , სილისტრეს , ბეშტეპეს ან ვარნას მიმდებარე ტერიტორიებზე დასახლდა და შემდეგ მიტოვებული სამშობლოს პატივსაცემად დაასახელეს სოფლები, როგორიცაა შირინი, იაილა, აკმეჯიტი, იალტა, კეფე ან ბეიბუჯაკი. თათრები ალბანელებთან ერთად ჟანდარმებად მსახურობდნენ , რომლებსაც ოსმალები დიდ პატივს სცემდნენ და განსაკუთრებულ საგადასახადო შეღავათებს იღებდნენ. ოსმალები დამატებით გარკვეულ ავტონომიას ანიჭებდნენ თათრებს, რომელთა მართვაც მათ კაიმაქამს , ხან მირზას, ნებას რთავდნენ. გირაის დინასტია (1427–1878) დობრუჯაში გამრავლდა და თავისი პატივცემული პოზიცია შეინარჩუნა. დობრუჯაში იანიჩარების კორპუსის განადგურებაზე პასუხისმგებელი იყო დობრუჯანელი თათარი, ყარა ჰუსეინი, სულთან მაჰმუტ II-ის ბრძანებით.

ციმბირელი თათრები

ციმბირული თათრული ფოლკლორული ჯგუფი ნაზა ომსკის ოლქიდან

ციმბირელი თათრები სამ განსხვავებულ რეგიონს იკავებენ :

• ზოლი, რომელიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიემართება ტობოლსკიდან ტომსკამდე
• ალტაი და მისი შტოები
• სამხრეთ იენიზეისკი

ისინი წარმოიშვნენ სხვადასხვა მკვიდრი ჩრდილოეთ აზიური ჯგუფების აგლომერაციებში, რომლებმაც ალთაის ჩრდილოეთით მდებარე რეგიონში მე-4 და მე-5 საუკუნეებს შორის კულტურის გარკვეულ დონეს მიაღწიეს, მაგრამ მონღოლებმა დაიმორჩილეს და დამონეს.  2010 წლის აღწერით რუსეთში 6,779 ციმბირელი თათარი იყო დაფიქსირებული. 2002 წლის აღწერის მიხედვით, ციმბირში 500,000 თათარი ცხოვრობს, მაგრამ მათგან 400,000 ვოლგისპირელი თათარია , რომლებიც ციმბირში კოლონიზაციის პერიოდებში დასახლდნენ.

 იხ ვიდეო

მომზადება ვოკალში -   პროფესიონალი   მომღერალი   ოპერის სოლისტი    მრავალი    კონკურისის      ლაურეატი მოამზადებს ნებისმერ მსურველს     ვოკალში საოპერო,    კამერული, საესტრადო, ფოლკორში. ხმისა და სუნთქვის დაყენება, გაძლიერება,     დიაპაზონის გაზრდა სათანადო რეპერტუარით,      სწავლების ინტესივობა და მიმართულება განისაზღვრება ინდივიდულურად მასწავლებლის მიერ. ფასი 40ლ. ერთი გაკვეთილი ტ 595 33 01 77,   5977 872 64

ბრიტანეთში სტაჟირებული, სერტირთიფიცირებული ინგლისური ენის სპეციალისტი,  თარგმნა, ინგლისურიდან ქართულში ან პირიქით ტექსტის კორექტირიება,  აკრეფა ვორდში და ინგლისურში ნებისმირი მსურველის მომზადება  ინგლისურში სკოლის მოსწავლეებს, აბიტურიენტებს ან სხვა ნებისმიერ მსურველს სათანადო პროგრამით  FCF , TOEFl, IEFLtS სათანადო  აუდიო თუ ვიდეო მასალის გამოყენებით  ფასი შეთანხმებით ასევე ონლაინ მომსახურება და სწავლა ტ. 591 102 949