თათრეთი

 (რუს. Респу́блика Татарста́н; თათრ. Татарстан Республикасы) — რუსეთის ფედერაციისფედერალური სუბიექტი. სუვენერული რესპუბლიკა (სახელწიფო) შედის ვოლგისპირეთის ფედერალურ ოკრუგში.

დედაქალაქი - ქ. ყაზანი. ჩამოყალიბდა 1920წ-ის 27 მაისი ავტონომიის სახით. 1990წ-ის 30 აგვისტოს დეკლარილებული სუვერენული  სახელწიფო.

რესურსი გააჩნია ნავთობი.

ისტორია VIII ს-ში ჩვ.წ. აღ. მოგვიანებით ამვე ტერიტორიაზე არსებობდა შუა საუკუნეებრივი სახელმწიფო ბულგარეთი (ვოლგა-კამა). XIII წ-ში დაპყრეს მონღოლებმა, ხოლო ჩინგიზ-ყაენის შემდეგ  იმპერიის გაყოფის მერე შევიდა ოქროს უდოში ჯუჩის ულო
                                        .  
                                                        

 XVს-დასაწყისში ულუ-მუხამედმა ხანმა გამოცხადა ყაზანის სახანო ოქრის ურდოს დაშლის შემდეგ. ახალი სახანოს ურთიერთობა ჰქონდა მეის მეზიბლებთან მატ შორის მოსკოვის სახელმწიფოსთან. ხოლო XVIს-ში ივან მეოთხე გროზნის მართველობის დროს 1552წ-ს ყაზანი იყო დაპყრობილი მოსკოვის მიერ.

თათრები  ხალხი, თათარსტანის ძირითადი მოსახლენი (1,765 მლნ). ცხოვრობენ აგრეთვე ბაშკირეთში, მარეთის რესპუბლიკაში, მორდოვეთში, უდმურტეთში, ჩუვაშეთშიდა რუსეთის ფედერაციის სხვა რეგიონებში. თათრებს უწოდებენ აგრეთვე სხვა თურქულენოვან ხალხებსაც: ციმბირელი თათრები, ყირიმელი თათრები და ა. შ.

თათრული ენა  (თათრულად, კირილური ანბანით татар теле, татарча; ლათინური ანბანით tatar tele, tatarça) არის თათარი ხალხის ეროვნული ენა და ერთ-ერთი ოფიციალური ენა (რუსულთან ერთად) თათრეთის რესპუბლიკაში.

იხ.ვიდეო

თათრული მიეკუთვნება თურქულ ენათა ჩრდილოაღმოსავლურ (ყივჩაღურ) ჯგუფს. მასში შედის ე.წ. "ვოლგის თათრული" და "ყაზანის თათრული". რაც შეეხება ყირიმის თათრულს, მას ენათმეცნიერებაშითათრულის მონათესავე, ცალკე ენად განიხილავენ. 

VIII და XIII საუკუნეებამდე თათრეთის ტერიტორიაზე ცხოვრობდა ხალხი, რომელიც ბოლგარების, ან ბოლღარების სახელითაა ცნობილი. ბოლგარების ენას ოგურული ("r"-თურქული) ერქვა. ისინი ჯერ ძველთურქულ დამწერლობას, ხოლო ისლამიზაციის შემდგომ კი, დაახლოებით IX-დან საუკუნიდან, არაბულ დამწერლობას გამოიყენებდნენ. XI-XIV საუკუნეებში, როცა ამ გეოგრაფიულ სივრცეში კუმანები, ყივჩაღები და პაჭანიკები დასახლდნენ, წარმოიშვა ახალი ენა, რომელიც შეიცავდა ბოლგარულისა და ყივჩაღურის ელემენტებს: თათრული ენა არის ყაზანური თათრულის წინაპარი ენა. არაბული ანბანის მქონე ეს ენა ოქროს ურდოსა და ყაზანის სახანოს ენა იყო. ჩაგატაიურის, აზერბაიჯანულის, თურქმენულისა და ოსმალურის მსგავსად თათრულიც ერთ-ერთი თურქული ენაა, რომელსაც შუა საუკუნეებში საკმაოდ მდიდარი ლიტერატურა ჰქონდა. თათრული ლიტერატურის მწვერვალად მიიჩნევა XII საუკუნის პოემა "ყოლ-ღალიელი ყისა-ი-იოსიფი

1552 წელს, როცა რუსებმა დაიპყრეს ყაზანი, თათრულმა ენამ დაკარგა ოფიციალური სტატუსი, რომლის მოპოვება მხოლოდ 1917 წელს გახდა შესაძლებელი. საბჭოურ ხანაში თათრულმა ევრო-რუსული ნასესხობები აითვისა, მაგრამ თავის მხრივ გავლენა მოახდინა მეზობელ ენებზეც. თურქული ძირის სიტყვები რუსულში ძირითადად თათრული ენის შუალობით დამკვიდრდა. ასე მაგალითად; "утюг" (უთო) = > "ütüg"-დან, ხოლო "изюм" (ქიშმიში) = > "üzüm"-დან მომდინარეობს. თათრულმა ენამ წარსულში მნიშვნელოვანი კვალი დაამჩნია კავკასიურ, სლავურ, ვოლგისპირა ფინურ-უგრულ, ან მადიარულ ენებს. 

1927 წლამდე თათრები ლათინურ ანბანს იყენებდნენ, 1938 წლიდან კი — კირილურს. 1995 წლიდან არსებობს ახალი, ლათინური ანბანი, რომელსაც თურქეთის, ფინეთის, პოლონეთისა და იაპონიისთათრები იყენებენ. საზოგადოებრივი წარწერები თათრეთში ორ, თათრულ და რუსულ ენებზეა შესრულებული. იხ. ვიდეო

             ბულგარეთი (ვოლგა-კამა)

ვოლგის ბულგარეთი — შუავოლგისპირეთისა და კამისპირეთის ხალხების პირველი ადრინდელი ფეოდალური სახელმწიფო. ჩამოყალიბდა VII საუკუნეში. მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა აღმოსავლეთ ევროპის შუა საუკუნეების ისტორიაში. XII საუკუნისთვის მოიცავდა ჩრდილოეთ ჩუვაშეთამდე და სამხრეთ ურალისპირეთამდე. ბულგარეთის შესახებ წერილობით ცნობებს გვაწვდიან არაბი და სპარსელი ავტორები (იბნ ფადლანი, იბნ ჰაუკალი, ალ-ისტახრი, იბნ რუსთა, ალ-გარდიზი და სხვები), რაშიდ ალ-დინი, ხაზარული საბუთები, რუსეთის მატიანეები, ბულგართა ეპიგრაფიკული ძეგლები. დიდი მასალაა მოპოვებული არქეოლოგიური კვლევის შედეგად (ბოლგარისა და სუვარის გათხრები).

სახელმწიფოს ჩამოყალიბებაში მრავალი ფინურ-უნგრული ტომი მონაწილეობდა. ადგილობრივი მოსახლეობის განვითარება დააჩქარა XII საუკუნეში ბულგართა თურქულენოვანი ტომების მოსვლამ აზოვისპირეთიდან. X საუკუნისთვის მომთაბარე ბულგარელები ბინადარ ცხოვრებაზე გადავიდნენ, მათი მეურნეობის საფუძველი გახდა მიწათმოქმედება.

იხ. ვიდეო

X საუკუნებამდე ხაზართა სახაკანოს ემორჩილებოდნენ. მათს წინააღმდეგ ბრძოლის მიზნით ბულგართა ხანები არაბებს დაუკავშირდნენ, ისლამი აღიარეს და ნომინალურად დაემორჩილნენ სახალიფოს. 965 წელს სვიატოსლავ იგორის ძემხაზართა სახელმწიფო გაანადგურა და ბულგარებმა დამოუკიდებლობა მოიპოვეს. X საუკუნის ბოლოს აქ ფეოდალური ურთიერთობანი გაბატონდა. ბულგარეთზე გადიოდა აღმოსავლეთი ევროპისა და აზიის შემაერთებელი სავაჭრო გზები, რაც ხელს უწყობდა აღებ-მიცემობის განვითარებას და მნიშვნელოვანი სავაჭრო და სახელოსნო ცენტრების წარმოქმნას. X-XII საუკუნეებში ბულგარეთი ხშირად ეომებოდა რუსეთის სამთავროებს. ამის გამო სატახტო ქალაქი ბოლგარიდან აღმოსავლეთისკენ, ბილიარში გადაიტანეს. 1223 წელს ბულგარებმა მოიგერიეს მონღოლთა პირველი თავდასხმა. 1236 წელს მონღოლებმა ბილიარი აიღეს, 1241 წელს კი მთლიანად დაიპყრეს ქვეყანა, რომელიც ამიერიდან ოქროს ურდოს შემადგენლობაში შევიდა, მაგრამ გარკვეული ავტონომია მიიღო.

XIII საუკუნის II ნახევარში დაიწყო ახალი ეკონომიკური აღმავლობა, ქალაქების ზრდა, გამოცოცხლდა საერთაშორისო ვაჭრობა. ამან ბულგარეთის მთავრებს დამოუკიდებლობისაკენ მისწრაფებს გაუღვიძა, რასაც მონღოლთა რამდენიმე დამსჯელი ლაშქრობა მოჰყვა. მკვლევართა ნაწილი ვარაუდობს, რომ XIV საუკუნის 90-იანი წლების შუა ხანებში ბულგარეთი ოქროს ურდოსთან ერთად გაანადგურა თემურლენგმა. XV საუკუნის 30-იან წლებში მდინარე ლამის სამხრეთით მდებარე მიწები რუსმა ფეოდალებმა დაიპყრეს. დამოუკიდებლობა შეინარჩუნა მხოლოდ ყაზანმა, რომელიც ყაზანის სახანოსსატახტო ქალაქი გახდა.

ფორმირება

ვოლგისპირა თათრების ( ყაზანელი თათრები და მიშარები ) უმეტესობა , როგორც წესი , ოქროს ურდოს ყივჩაკების (პოლოვციელების) ან ბულგარელების შთამომავლებად მიიჩნევა , რომლებიც 1236–1237 წლებში მონღოლთა დაპყრობას გადაურჩნენ. ბულგარეთისა და ჩერემის მიწაზე ყივჩაკების მხოლოდ მცირე ჯგუფები ცხოვრობდნენ, ხოლო მომავალი ყაზანის სახანოს ტერიტორიაზე მათი რიცხვი ძალიან მცირე იყო. თუმცა, 1438–1445 წლების მოვლენების დროს, რომლებიც ყაზანის სახანოს ჩამოყალიბებას უკავშირდებოდა, ხან ულუკ-მუჰამედთან ერთად აქ ერთდროულად დაახლოებით 40 ათასი თათარი ჩავიდა. შემდგომში, ასტრახანიდან , აზოვიდან , ყირიმიდან , ახტუბინსკიდან და სხვა ადგილებიდან თათრები ყაზანის სახანოში გადავიდნენ . არაბი ისტორიკოსი ალ-ომარი (შიჰაბუდინ ალ-უმარი) წერდა, რომ ოქროს ურდოში შეერთების შემდეგ, ქუმანები ქვეშევრდომებად გადავიდნენ. თათარ-მონღოლები პოლოვცის სტეპის ტერიტორიაზე დასახლდნენ და თანდათანობით პოლოვციელებს შეერიათ. ალ-ომარი ასკვნის, რომ რამდენიმე თაობის შემდეგ, თათრები პოლოვცის მსგავსებას დაემსგავსნენ: „თითქოს იგივე (მათთან) გვარიდან“, რადგან მათ თავიანთ მიწებზე დაიწყეს ცხოვრება.

საბოლოოდ, მე-19 საუკუნის ბოლოს, მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთ ადგილას ნოღაილარების სახელი შენარჩუნდა, უმრავლესობა თავს უბრალოდ მუსლიმებად  და ყივჩაკების ენაზე მოიხსენიებდა; მეორეს მხრივ, დამპყრობლები საბოლოოდ სუნიტურ ისლამზე გადავიდნენ ( დაახლ. მე-14 საუკუნე). როდესაც ოქროს ურდო მე-15 საუკუნეში დაიშალა, ეს ტერიტორია ყაზანის სახანოს ტერიტორია გახდა, რომელიც რუსეთმა საბოლოოდ მე-16 საუკუნეში დაიპყრო.

ვოლგისპირა თათრების ნაწილი თათრული ენის სხვადასხვა დიალექტზე საუბრობს . შესაბამისად, ისინი ქმნიან განსხვავებულ ჯგუფებს, როგორიცაა მიშარის და ქასიმის ჯგუფები:

• მიშარ-თათრები (ანუ მიშარები) თათრების ჯგუფია, რომლებიც თათრული ენის მიშარულ დიალექტზე საუბრობენ. ისინი ცხოვრობენ რუსეთის ჩელიაბინსკის , ტამბოვის , პენზას , რიაზანისა და ნიჟეგოროდის ოლქებში, ასევე ბაშკორტოსტანსა და მორდოვიაში . ისინი ცხოვრობენ მდინარე ვოლგის მარჯვენა სანაპიროზე , თათრეთის ტერიტორიაზე.
• დასავლეთ თათრების დედაქალაქი რიაზანის ოლქში მდებარე ქალაქი კასიმია ( კასიმოვი ) , სადაც თათრული მოსახლეობა 1100 ადამიანს შეადგენს. 

თათრული სახანოები , რომლებიც ოქროს ურდოდან XV საუკუნეში წარმოიშვნენ

ქრისტიანიზებული ვოლგისპირელი თათრების უმცირესობა კერაშენების სახელითაა ცნობილი .

ვოლგისპირა თათრები XV-XIX საუკუნეებში თავიანთ ლიტერატურაში თურქულ ძველთათრულ ენას იყენებდნენ. ის არაბული დამწერლობის ისკე იმლას ვარიანტზე იყო დაწერილი , თუმცა მართლწერა რეგიონების მიხედვით განსხვავდებოდა. ძველი ლიტერატურული ენა მოიცავდა მრავალ არაბულ და სპარსულ ნასესხებ სიტყვას. თუმცა, თანამედროვე ლიტერატურულ ენაში (რომელიც ძირითადად კირილიცას ანბანით იწერება ) ხშირად რუსული და სხვა ევროპული წარმოშობის სიტყვებია გამოყენებული.

თათრეთეთის გარეთ, ქალაქებში მცხოვრები თათრები, როგორც წესი, რუსულად საუბრობენ , როგორც მათ მშობლიურ ენად (ისეთ ქალაქებში, როგორიცაა მოსკოვი, სანქტ-პეტერბურგი , ნიჟნი ნოვგოროდი , ტაშკენტი , ალმატი , ურალის რეგიონისა და დასავლეთ ციმბირის ქალაქებში ) და სხვა ენებზე მსოფლიო დიასპორაში.

1910-იან წლებში ვოლგისპირელი თათრები დაახლოებით ნახევარ მილიონს შეადგენდნენ ყაზანის გუბერნიაში , თათრეთის ტერიტორიაზე , მათ ისტორიულ სამშობლოში, დაახლოებით 400 000 უფას თითოეულ გუბერნატორში , 100 000 სამარასა და სიმბირსკში და დაახლოებით 30 000 ვიატკაში , სარატოვში , ტამბოვში , პენზაში , ნიჟნი ნოვგოროდში , პერმსა და ორენბურგში . კიდევ 15 000 ადამიანი რიაზანში გადავიდა ან პატიმრებად დაასახლეს XVI-XVII საუკუნეებში ლიეტუვაში ( ვილნიუსი , გროდნო და პოდოლია ) . კიდევ 2 000 ადამიანი ცხოვრობდა სანქტ-პეტერბურგში . 

ვოლგის თათრები ლოცულობენ მეჩეთში ბოლგარში , თათრეთის რესპუბლიკაში.

ყაზანელი თათრების უმეტესობა ისლამს მისდევს. ყაზანელი თათრები ყაზანურ (ჩვეულებრივ) თათრულ ენაზე საუბრობენ, რუსული და არაბული ნასესხები სიტყვების მნიშვნელოვანი რაოდენობით.

1917 წლამდე პოლიგამიას მხოლოდ მდიდარი კლასები იყენებდნენ   ^{და ის დასუსტების პირას მყოფ ინსტიტუტს წარმოადგენდა.} 

ასტრახანელი თათრები

ასტრახანელი თათრები (დაახლოებით 80 000) თათრების ჯგუფია, ასტრახანის სახანოს მოსახლეობის შთამომავლები, რომლებიც ძირითადად ასტრახანის ოლქში ცხოვრობენ . 2010 წლის რუსეთის აღწერის მიხედვით , ასტრახანელი თათრების უმეტესობამ თავი უბრალოდ „თათრებად“ გამოაცხადა და ცოტამ თუ გამოაცხადა თავი „ასტრახანელი თათრად“. ბევრი ვოლგისპირელი თათარი ასტრახანის ოლქში ცხოვრობს და ორ ჯგუფს შორის განსხვავება ქრება. 

ლიპკა თათრები

შვედეთის მეფე ჩარლზ X გუსტავი ვარშავასთან თათრებთან შეტაკების დროს 1655–1660 წლების მეორე ჩრდილოეთის ომის დროს .

ლიპკა თათრები თურქულენოვანი თათრების ჯგუფია , რომლებიც თავდაპირველად ლიტვის დიდ საჰერცოგოში XIV საუკუნის დასაწყისში დასახლდნენ . პირველმა მოსახლეებმა შამანური რელიგიის შენარჩუნება სცადეს და თავშესაფარი არაქრისტიან ლიტველებს შორის ითხოვეს.  XIV საუკუნის ბოლოს ლიტვის დიდმა ჰერცოგმა ვიტაუტას დიდმა (მართავდა 1392–1430 წლებში) თათრების კიდევ ერთი ტალღა - ამჯერად მუსლიმები - დიდ საჰერცოგოში მიიწვია. ეს თათრები თავდაპირველად ლიეტუაში , ვილნიუსის, ტრაკაის , ჰროდნასა და კაუნასის მიდამოებში დასახლდნენ  და დიდი საჰერცოგოს სხვა ნაწილებში გავრცელდნენ, რომლებიც მოგვიანებით 1569 წელს პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ნაწილი გახდა. ეს ტერიტორიები თანამედროვე ლიტვის , ბელორუსიისა და პოლონეთის ნაწილებს მოიცავს . ლიეტუაში დასახლების დასაწყისიდანვე ისინი ლიპკა თათრების სახელით იყვნენ ცნობილები.

XIII-დან XVII საუკუნეებამდე თათრების სხვადასხვა ჯგუფი დასახლდა და/ან თავშესაფარი იპოვა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაში. ლიტვის დიდი ჰერცოგები განსაკუთრებით ხელს უწყობდნენ მიგრაციას, რადგან თათრები გამოცდილი მეომრების რეპუტაციით სარგებლობდნენ. თათარ მოსახლეებს მიენიჭათ სლახტას (კეთილშობილების) სტატუსი, ტრადიცია, რომელიც XVIII საუკუნის ბოლომდე, თანამეგობრობის დასრულებამდე გაგრძელდა. ასეთ მიგრანტებს შორის იყვნენ ლიპკა თათრები (XIII-XIV საუკუნეები), ასევე ყირიმელი და ნოღაელი თათრები (XV-XVII საუკუნეები), რომლებიც პოლონეთის სამხედრო ისტორიაში იყვნენ აღსანიშნავი, ასევე ვოლგის თათრები (XVI-XVII საუკუნეები). ისინი ძირითადად ლიტვის დიდ საჰერცოგოში დასახლდნენ.

1656 წელს ვარშავის ბრძოლაში თათრები პოლონელებთან ერთად შვედების წინააღმდეგ იბრძოდნენ.

XVII საუკუნეში თანამეგობრობაში თათრების რაოდენობის სხვადასხვა შეფასებით, მათი რიცხვი დაახლოებით 15 000 ადამიანსა და 60 სოფელს შეადგენდა მეჩეთებით. მრავალრიცხოვანი სამეფო პრივილეგიები, ასევე მონარქების მიერ მინიჭებული შიდა ავტონომია, თათრებს საუკუნეების განმავლობაში საშუალებას აძლევდა შეენარჩუნებინათ თავიანთი რელიგია, ტრადიციები და კულტურა. თათრებს ქრისტიანებთან ქორწინების უფლება ჰქონდათ , რაც იმ დროს ევროპაში იშვიათი პრაქტიკა იყო. 1791 წლის მაისის კონსტიტუციით თათრებს პოლონეთის სეიმში (პარლამენტში) წარმომადგენლობა მიენიჭათ.

მიუხედავად იმისა, რომ მე-18 საუკუნისთვის თათრებმა უკვე მიიღეს ადგილობრივი ენა, ისლამური რელიგია და მრავალი თათრული ტრადიცია (მაგ., ხარების მსხვერპლშეწირვა მეჩეთებში მთავარი რელიგიური დღესასწაულების დროს) შენარჩუნდა. ამან განაპირობა გამორჩეული მუსლიმური კულტურის ჩამოყალიბება , რომელშიც მუსლიმური მართლმადიდებლობის ელემენტები რელიგიურ ტოლერანტობასთან ერთად შედარებით ლიბერალურ საზოგადოებას ქმნიდა. მაგალითად, ლიპკას თათრული საზოგადოების ქალებს ტრადიციულად იგივე უფლებები და სტატუსი ჰქონდათ, რაც მამაკაცებს და შეეძლოთ არასეგრეგირებულ სკოლებში სიარული.

საიმპერატორო გვარდიის ლიტველი თათრები შეტევაზე, ავტორი რიჩარდ კნოტელი

პოლონეთის ომებს შორის პერიოდში (1920–1939) საზღვრებში დაახლოებით 5500 თათარი ცხოვრობდა და თათრული კავალერიის რაზმი ქვეყნის დამოუკიდებლობისთვის იბრძოდა. თათრებმა შეინარჩუნეს კულტურული იდენტობა და შეინარჩუნეს არაერთი თათრული ორგანიზაცია, მათ შორის თათრული არქივი და მუზეუმი ვილნიუსში.

მეორე მსოფლიო ომის დროს თათრებმა სერიოზული დანაკარგები განიცადეს და უფრო მეტიც, 1945 წელს საზღვრის შეცვლის შემდეგ , მათი დიდი ნაწილი საბჭოთა კავშირში აღმოჩნდა . სავარაუდოდ, დღევანდელ პოლონეთში დაახლოებით 3000 თათარი ცხოვრობს, რომელთაგან დაახლოებით 500-მა 2002 წლის აღწერის მიხედვით თათრული (და არა პოლონური) ეროვნება გამოაცხადა. ^{[ საჭიროა წყაროს მითითება ]} დღევანდელი პოლონეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ორი თათრული სოფელია ( ბოჰონიკი და კრუშინიანი ), ასევე ურბანული თათრული თემებია ვარშავაში , გდანსკში , ბიალისტოკსა და გორჟოვ ველკოპოლსკიში . პოლონეთში თათრებს ზოგჯერ მუსლიმური გვარი აქვთ პოლონური დაბოლოებით: რიზვანოვიჩი ; სხვა გვარები, რომლებიც უფრო ასიმილირებულმა თათრებმა მიიღეს, არის თათარა ან ტატარანოვიჩი ან ტატერჩინსკი , რაც სიტყვასიტყვით „თათრის შვილს“ ნიშნავს.

თათრები ასეთი მცირერიცხოვანი თემისთვის შედარებით მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის სამხედრო სფეროში, ასევე პოლონეთისა და ლიტვის პოლიტიკურ და ინტელექტუალურ ცხოვრებაში.  თანამედროვე პოლონეთში მათი ყოფნა ასევე ფართოდ არის ცნობილი, ნაწილობრივ ჰენრიკ სიენკევიჩის (1846–1916) ისტორიულ რომანებში მათი შესამჩნევი როლის გამო, რომლებიც პოლონეთში საყოველთაოდ აღიარებულია. პოლონელი ინტელექტუალური ფიგურების ნაწილიც თათრები იყვნენ, მაგალითად, გამოჩენილი ისტორიკოსი იერჟი ლოჯეკი .

პოლონურენოვანი თათრების მცირერიცხოვანი თემი მე-20 საუკუნის დასაწყისში ნიუ- იორკში , ბრუკლინში დასახლდა. მათ მეჩეთი დააარსეს, რომელიც 2017 წლიდან ფუნქციონირებს. . 

ყირიმელი თათრები

ჯანიკეს მავზოლეუმი ყირიმში, კირკ იერში

ყირიმელი თათრები ყირიმის მკვიდრი ხალხია. მათი ჩამოყალიბება XIII-XVII საუკუნეებში მოხდა, ძირითადად ჩრდილოეთიდან ყივჩაკებისა და სამხრეთიდან ოსმალო თურქებისგან. 

XIII საუკუნის დასაწყისში ყირიმი ოქროს ურდოს ნაწილი გახდა . ოქროს ურდოს თათრებმა ძირითადად XIV საუკუნეში მიიღეს ისლამი და ამის შემდეგ ყირიმი აღმოსავლეთ ევროპაში ისლამური ცივილიზაციის ერთ-ერთ ცენტრად იქცა. იმავე საუკუნეში, ოქროს ურდოს ყირიმის ულუსში სეპარატიზმისკენ მიდრეკილებები გამოჩნდა. ყირიმის ოქროს ურდოსგან ფაქტობრივი დამოუკიდებლობა შეიძლება ჩაითვალოს ხანუმ (პრინცესა) ჯანიკეს ნახევარკუნძულზე მეფობის დაწყებიდან, რომელიც ოქროს ურდოს გავლენიანი ხანის, ტოხტამიშის ქალიშვილი და ნოღაის ურდოს დამაარსებლის, ედიგეის ცოლი იყო . მისი მეფობის დროს ის მტკიცედ უჭერდა მხარს ჰაჯი გირაის ყირიმის ტახტისთვის ბრძოლაში 1437 წლამდე, მის გარდაცვალებამდე. შანიკეს გარდაცვალების შემდეგ, ჰაჯი გირაის მდგომარეობა ყირიმში შესუსტდა და ის იძულებული გახდა ყირიმი ლიეტუვაში დაეტოვებინა. 

ხანის სასახლე ბაღჩასარაიში

1441 წელს ყირიმის რამდენიმე ძლიერი კლანის წარმომადგენლების, მათ შორის ოქროს ურდოს კლანების - შირინისა და ბარინის და კუმანური კლანის - კიფჩაკის წარმომადგენლების საელჩო ლიტვის დიდ საჰერცოგოში გაემგზავრა, რათა ჰაჯი გირაი ყირიმში მმართველად მოეწვიათ. ის გახდა გირაის დინასტიის დამაარსებელი , რომელიც 1783 წელს რუსეთის მიერ ყირიმის სახანოს ანექსიამდე მართავდა. ჰაჯი I გირაი ოქროს ურდოს ჩინგიზ-ყაენისა და მისი შვილიშვილის, ბათუ-ყაენის ჯოხური შთამომავალი იყო . 1502 წელს, ჰაჯი I გირაის ვაჟის , მენლი I გირაის მეფობის დროს , ყირიმის სახანომ დაამარცხა „ დიდი ურდო “ (ოქროს ურდოს ნარჩენები) და სარაი დაიპყრო. მენლიმ თავი დიდ ხანად და მეზობელი სახანოების მბრძანებლად გამოაცხადა .  ამის შემდეგ, ყირიმის სახანო აღმოსავლეთ ევროპაში ერთ-ერთ უძლიერეს ძალას წარმოადგენდა მე-18 საუკუნის დასაწყისამდე.  სახანო ფორმალურად ოსმალეთის იმპერიის ვასალური სახელმწიფო იყო , რომელსაც 1580 წლის შემდეგ დიდი ავტონომია ჰქონდა.  როგორც მუსლიმურ სახელმწიფოს, ყირიმის სახანოს ოსმალეთის ხალიფა უზენაეს მმართველად, ფაქტობრივად, დედამიწაზე ღვთის ნაცვალსახელად უნდა ეღიარებინა. შემოსავლის ძირითადი წყარო აღმოსავლეთ ევროპასა და კავკასიაში მონების ხშირი თავდასხმები იყო . 

ყირიმის, ასტრახანისა და ყაზანის სახანოები 1550 წელს, ივანე მრისხანის ვოლგის აუზში გაფართოებამდე

თათრები ებრძვიან ზაპოროჟის კაზაკებს , იოზეფ ბრანდტი

1768-1774 წლების რუსეთ-თურქეთის ომი რუსების მიერ ოსმალეთის დამარცხებით დასრულდა და ომის შემდეგ ხელმოწერილი ქუჩუკ-კაინარჯას ზავის (1774) თანახმად, ყირიმი დამოუკიდებელი გახდა და ოსმალებმა უარი თქვეს ყირიმის სახანოს დაცვის პოლიტიკურ უფლებაზე. ყირიმში პოლიტიკური არეულობის პერიოდის შემდეგ, იმპერიულმა რუსეთმა დაარღვია ხელშეკრულება და 1783 წელს ყირიმის სახანო ანექსია მოახდინა .

მიტოვებული სახლები ყარასუვბაზარში

რუსული ადმინისტრაციის მხრიდან ჩაგვრის გამო, ყირიმელი თათრები იძულებულნი გახდნენ ოსმალეთის იმპერიაში ემიგრაციაში წასულიყვნენ. სულ, 1783 წლიდან მე-20 საუკუნის დასაწყისამდე, ყირიმი სულ მცირე 800 ათასმა თათარმა დატოვა. 1917 წელს ყირიმელმა თათრებმა, სახელმწიფოებრიობის აღდგენის მცდელობისას, გამოაცხადეს ყირიმის სახალხო რესპუბლიკა - პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკა მუსლიმურ სამყაროში, სადაც ყველა ხალხი თანაბარი იყო უფლებებით. რესპუბლიკის მეთაური ახალგაზრდა პოლიტიკოსი ნომან ჩელებიჩიჰანი იყო . თუმცა, რამდენიმე თვის შემდეგ ბოლშევიკებმა ყირიმი აიღეს, ჩელებიჩიჰანი კი სასამართლოს გარეშე მოკლეს და შავ ზღვაში გადააგდეს. მალე ყირიმში საბჭოთა ხელისუფლება დამყარდა.

ყირიმელი თათარი მუსიკოსი

საბჭოთა მთავრობის ბრალით, რომელიც ყირიმიდან პურს ქვეყნის სხვა რეგიონებში ექსპორტს ახორციელებდა, 1921–1922 წლებში , სულ მცირე 76 000 ყირიმელი თათარი შიმშილით გარდაიცვალა,  რაც ასეთი პატარა ერისთვის კატასტროფად იქცა. 1928 წელს დაიწყო ყირიმელი თათრული ინტელიგენციის წინააღმდეგ რეპრესიების პირველი ტალღა, კერძოდ, ყირიმის ასსრ-ის ხელმძღვანელი , ველი იბრაიმოვი , შეთითხნილი საქმით სიკვდილით დასაჯეს. 1938 წელს დაიწყო ყირიმელი თათრული ინტელიგენციის წინააღმდეგ რეპრესიების მეორე ტალღა, რომლის დროსაც მრავალი ყირიმელი თათარი მწერალი, მეცნიერი, პოეტი, პოლიტიკოსი, მასწავლებელი მოკლეს ( ასან საბრი აივაზოვი , უსეინ ბოდანსკი , სეიტძელილ ხათატოვი ^{[ ru ]} , ილიას ტარჰანი ^{[ ru ]} და მრავალი სხვა).  1944 წლის მაისში სსრკ-ის სახელმწიფო თავდაცვის კომიტეტმა ბრძანა ყირიმიდან ყველა ყირიმელი თათრის სრული დეპორტაცია . დეპორტირებულები პირუტყვის გადამზიდავი მატარებლებით ცენტრალურ აზიაში, ძირითადად უზბეკეთში გადაიყვანეს. დეპორტაციის დროს და გადასახლების პირველ წლებში ყირიმელი თათრების 46% დაიღუპა.  1956 წელს ხრუშჩოვმა სტალინის პიროვნების კულტი გამოავლინა და დეპორტირებულ ხალხს სამშობლოში დაბრუნების უფლება მისცა. გამონაკლისი იყო ყირიმელი თათრები. მას შემდეგ დაიწყო ყირიმელი თათრების ძლიერი ეროვნული მოძრაობა, რომელსაც მხარს უჭერდნენ საზღვარგარეთ და საბჭოთა დისიდენტები , ხოლო 1989 წელს საბჭოთა კავშირის უზენაესმა საბჭომ დაგმო ყირიმელი თათრების სამშობლოდან დეპორტაცია, როგორც არაადამიანური და უკანონო. ყირიმელმა თათრებმა სამშობლოში დაბრუნება დაიწყეს. დღეს ყირიმელი თათრები ყირიმის მოსახლეობის დაახლოებით 12%-ს შეადგენენ. თურქეთსა და უზბეკეთში დიდი დიასპორაა , მაგრამ მათი უმეტესობა (განსაკუთრებით თურქეთში) თავს ყირიმელ თათრებად არ მიიჩნევს. ^{[ 3 ]} მიუხედავად ამისა, დობრუჯაში დიასპორა კვლავ არსებობს , სადაც თათრების უმეტესობა თავს ყირიმელ თათრებად მიიჩნევს.  

სტეპის ყირიმის თათრები

ტატი და იალიბოილუ ყირიმელი თათრები

დღესდღეობით, ყირიმელი თათრები სამ ქვეეთნიკურ ჯგუფს ქმნიან:

• თათები (არ აგვერიოს კავკასიის რეგიონში მცხოვრებ თათებთან ), რომლებიც ყირიმის მთებში 1944 წლამდე ბინადრობდნენ .
• იალიბოილუ , რომლებიც ნახევარკუნძულის სამხრეთ სანაპიროზე ცხოვრობდნენ
• ნოღაები , რომლებიც ყირიმის ჩრდილოეთ ნაწილში ცხოვრობდნენ

ყირიმელი თათრები დობრუჯაში

ყირიმელი თათრების ნაწილი დღევანდელი რუმინეთისა და ბულგარეთის ტერიტორიაზე XIII საუკუნიდან ცხოვრობს. რუმინეთში, 2002 წლის აღწერის მონაცემებით, 24 000-მა ადამიანმა განაცხადა, რომ ეთნიკური წარმომავლობა თათრულია, რომელთა უმეტესობა ყირიმელი თათრები იყვნენ, რომლებიც დობრუჯას რეგიონში, კონსტანცას ოლქში ცხოვრობდნენ . ყირიმელი თათრების უმეტესობა, რომლებიც ამჟამად რუმინეთსა და ბულგარეთში ცხოვრობენ, რუსეთის იმპერიის მიერ ყირიმის ანექსიის შემდეგ ყირიმის ნახევარკუნძული დობრუჯაში გადავიდნენ .

დობრუჯანელი თათრები რუმინეთში XIII საუკუნიდან ცხოვრობენ.  თათრები დუნაის შესართავამდე პირველად XIII საუკუნის შუა ხანებში , ოქროს ურდოს ძლიერების მწვერვალზე მივიდნენ . XIV და XV საუკუნეებში ოსმალეთის იმპერიამ დობრუჯა ბუჯაკიდან ნოღაელებით კოლონიზაცია მოახდინა . 1593-დან 1595 წლამდე ნოღაელი და ბუჯაკიდან თათრებიც დაასახლეს დობრუჯაში. XVI საუკუნის ბოლოს ბუჯაკიდან დაახლოებით 30 000 ნოღაელი თათარი დობრუჯაში ჩაასახლეს .  წელს ყირიმის რუსეთის მიერ ანექსიის შემდეგ , ყირიმელმა თათრებმა ემიგრაცია დაიწყეს ოსმალეთის სანაპირო პროვინციებში, დობრუჯაში (დღეს რუმინეთსა და ბულგარეთს შორის გაყოფილი). დობრუჯაში ჩასვლის შემდეგ, მათი უმეტესობა მეჯიდიეს , ბაბადაგის , კიოსტენცეს , ტულჩას , სილისტრეს , ბეშტეპეს ან ვარნას მიმდებარე ტერიტორიებზე დასახლდა და შემდეგ მიტოვებული სამშობლოს პატივსაცემად დაასახელეს სოფლები, როგორიცაა შირინი, იაილა, აკმეჯიტი, იალტა, კეფე ან ბეიბუჯაკი. თათრები ალბანელებთან ერთად ჟანდარმებად მსახურობდნენ , რომლებსაც ოსმალები დიდ პატივს სცემდნენ და განსაკუთრებულ საგადასახადო შეღავათებს იღებდნენ. ოსმალები დამატებით გარკვეულ ავტონომიას ანიჭებდნენ თათრებს, რომელთა მართვაც მათ კაიმაქამს , ხან მირზას, ნებას რთავდნენ. გირაის დინასტია (1427–1878) დობრუჯაში გამრავლდა და თავისი პატივცემული პოზიცია შეინარჩუნა. დობრუჯაში იანიჩარების კორპუსის განადგურებაზე პასუხისმგებელი იყო დობრუჯანელი თათარი, ყარა ჰუსეინი, სულთან მაჰმუტ II-ის ბრძანებით.

ციმბირელი თათრები

ციმბირული თათრული ფოლკლორული ჯგუფი ნაზა ომსკის ოლქიდან

ციმბირელი თათრები სამ განსხვავებულ რეგიონს იკავებენ :

• ზოლი, რომელიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მიემართება ტობოლსკიდან ტომსკამდე
• ალტაი და მისი შტოები
• სამხრეთ იენიზეისკი

ისინი წარმოიშვნენ სხვადასხვა მკვიდრი ჩრდილოეთ აზიური ჯგუფების აგლომერაციებში, რომლებმაც ალთაის ჩრდილოეთით მდებარე რეგიონში მე-4 და მე-5 საუკუნეებს შორის კულტურის გარკვეულ დონეს მიაღწიეს, მაგრამ მონღოლებმა დაიმორჩილეს და დამონეს.  2010 წლის აღწერით რუსეთში 6,779 ციმბირელი თათარი იყო დაფიქსირებული. 2002 წლის აღწერის მიხედვით, ციმბირში 500,000 თათარი ცხოვრობს, მაგრამ მათგან 400,000 ვოლგისპირელი თათარია , რომლებიც ციმბირში კოლონიზაციის პერიოდებში დასახლდნენ.

 იხ ვიდეო

მომზადება ვოკალში -   პროფესიონალი   მომღერალი   ოპერის სოლისტი    მრავალი    კონკურისის      ლაურეატი მოამზადებს ნებისმერ მსურველს     ვოკალში საოპერო,    კამერული, საესტრადო, ფოლკორში. ხმისა და სუნთქვის დაყენება, გაძლიერება,     დიაპაზონის გაზრდა სათანადო რეპერტუარით,      სწავლების ინტესივობა და მიმართულება განისაზღვრება ინდივიდულურად მასწავლებლის მიერ. ფასი 40ლ. ერთი გაკვეთილი ტ 595 33 01 77,   5977 872 64

ბრიტანეთში სტაჟირებული, სერტირთიფიცირებული ინგლისური ენის სპეციალისტი,  თარგმნა, ინგლისურიდან ქართულში ან პირიქით ტექსტის კორექტირიება,  აკრეფა ვორდში და ინგლისურში ნებისმირი მსურველის მომზადება  ინგლისურში სკოლის მოსწავლეებს, აბიტურიენტებს ან სხვა ნებისმიერ მსურველს სათანადო პროგრამით  FCF , TOEFl, IEFLtS სათანადო  აუდიო თუ ვიდეო მასალის გამოყენებით  ფასი შეთანხმებით ასევე ონლაინ მომსახურება და სწავლა ტ. 591 102 949

TESS

                                                      TESS

                   
                                                            კოსმოსური ტელესკოპი 
ინგლ. Transiting Exoplanet Survey Satellite, კოსმოსური ტელესკოპი, მისი დანიშნულება არის ეგზოპლანეტების იხ.ლინკი . აღმოჩენა ტრანზიტის მეთოდებით.
ტელესკოპი შეიქმნა მასაჩუსეთის ტეხნოლიგიური ინსტიტუტში ჩარჩოში მცირე კველევების პროგრამა ნასას Small Explorer program (SMEX).
იხ.ვიდეო

გაშვებული იქნა 2018წ-ის 18 აპრილს ,,ფალკონ-9.მ მიზანი მისიის კლდოვანი ეგზოპლანეტების აღმოჩენა ანუ  დედამიწის მსგავსი, ე.წ. სიცოცხლის ზონაში 200სინ.წ დიაპაზონში  დედამიწიდან (მანამდე ტელესკოპ ,,კელერმა'' აღმოჩინა 2600 ეკზოპლანეტა დაშორებული 3000სინ.წ. დაშორების ფარგლებში) .

ვარაუდობენ, რომ TESS აღმოაჩენს 20 ათასი ტრანზისტულ ეკზოპლანეტებს, აქედან დედამიწის მსგავსი 500-1000 იქნება სუპერდედამიწის ტიპის.

იხ. ვიდეო საინტერესოა ვიდეოა ეკზოპლანეტების არმოჩენის შესახებ კოსმოსური ტელესკოპ ,,ტესის''  მიერ

ტეხნიკური აღჭურვილობა ტელესკოპს გააჩნია ოთხი დამუხტული კავშირის მოწყობილობა კამერა იხ. ქვემოთ სურ.

სქემა ჩამოყალიბების და გადაცემის მუხტის უჯრედის მოწყობილობაში

ინგლ. CCD, charge-coupled device

საერთო ზომით ფოტომიმღებით მატრიცა 67,2 მეგაპისკელი, რ-იც მუშაობს სპექტრულ დიაპაზონში 600-დან 1000-მდე ნმ. ყოველი ოთხიდან ტელესკოპი - ფართოგრადუსით რეფრაქტორით მხედველობსი ველში 24°×24° ობიეტის დიაფრაგმა 10სმ
დაკვირვების მონაცემები იქნება დამუშავებული და შენახული სამი ოთხი  თვე აპარატურის პორტზე, დედამიწაზე იგეგმება გადმოცემის მხოლოდ მონაცემები, რ-იც ეარმოადგენს სამეცნიერო ინტეერსს.სამი თვის განმავლობაში შენახვისას შესაძლებლობას იძლევა აღმოაჩინოს და შეისწავლოს ტრანზისტური მოვლენები (მაგ., გამა- გაოსხივება). იხ. ვიდეო

პუტინი ფსკერზე დაეშვა და მისი კრახის გარდაუალობა

             პუტინი ფსკერზე დაეშვა და მისი                                    კრახის გარდაუალობა

                                                    გეოპოლიტა რუსეთი და მსოფლიო 
განვიხილოთ ბოლო მოვლენები ჩამოვთვალოთ პირველი გეოპოლიტიკური დარტყმა როგორც ვიცით რუსეთი ეკონომიურ ბერკეტებს გეოპოლიტიკური გავლენებისთვის იყენებს
 აშშ-ს სენატის გადაწყვეტილება ჩრდ. ნაკადისიხ. ლინკზე  როგორ მოგვაწოდა  ინფორმაცია  კომიტეტმა საგარეპო საქმეთა  პალატაში წარმომდგენლებმა კონგრესი აშშ , 26 ივლისი კომიტეტის წევრებმა ერთსულოვნად  შემირეს სანქცია  ორგანიზებული ზომების მიმართებაში  მშენებლობის გაზსადენზე "ჩრდ. ნაკადი  - 2" და "თურქული ნაკადი". არგუმენტი გახლავთ ის რომ დამოკიდებულბა გაიზრდება ევროპის რუსეთზე. 
იხ.ვიდეო

როგორც მოგეხსენებათ მანამდე სხვა შეზღვუდები ჰქონდა დაწესებული რუსეთს იხ. ლინკზე და სანქციები იხ ლიკზე. ეს ნიშნავს იმას, რომ თუ ვთქვათ მაგ.,  გერმანიის ბანკი თუ  დააფინანსებს ამ პროექტს ელის სერიზული სანქციები და ბუნებრივია ყველა შეიკავებს დაფინანსებისგან. მეორე გეოპოლიტიკური  დარტყმა რუსეთის მიმართ საშუალო რადიუსის რაკეტების განლაგებაა პუტინის განცხადება რომ ევროპაში თუ განლაგდება საშუალო ბირთვული რაკეტები ჩვენო ვუპასუხებთო ამერიკას. როგორც ვიცით პოლონეთმა გამოტქვა მზადყოფნა რაკეტების განლაგებაზე და მანადე განლაგებულია ანტისარაკეტო კომპლექესბი. საინტერესოა მანდე ევროპას ემუქრებოდა და ეხლა ამერიკას დაემუქრა მაშინ უბრალოდ კითხვა სად აპირებს განალოგოს პუტინის რუსეთი  რაკეტების ალბათ ყველას გაგვახსენა ძველი დაპირისრების  ,,კარიბის კრიზისად'' მონათლულად იხ. ლინკი ანუ  კუბა ზე თუ ვენესუალზე თუ რელურად რუსეთის ცივი ომში ჩაემბმება და გამალებული შეირაღებაში გადავა ამას სსრკ-მ ვერ გაუძლო მეორე ეხლანდელი მდგომარეობა თუნდაც ვენესულასი დაა კუბის არ არის ისეთი, რომ ეს თუნდაც განახორციელოს გარდა ამისა ის გვახსოვს ყველას როგორ დასრულდა და ეხლა მითუმეტეს ამერიკა ამას უბრალოდ არ დაუშვებს. მესამე გეოპოლიტიკური დარტყმა ამრიკის სამხედრო  კონტიგენტი იზრდება ევროპაში ასევე გავლენაც.  უკრაიაში არის ამერიკის და სხვა ქვეყნების ინსტრუქტორები ასევე საქართველოშიც და მიდის საზღვაო სახედო პორტის შენებლობა ამერიკელების მიერ ასევე საქართველოში მშენებლობა სახედრო აეროპორტის ვაზიანში ნატოს გე. მდივანი ჩამოდის სადა კდევ იფრო ფართომაშტაბიანი წვრთნები დაიგეგმება და სხვა ფაქტორები.  რუსეთის ძვირი უჯდება სირიის ომი რომლსაც ბოლო არ აქვს. ლოშარიკის ჩაძირვა იხ. ლინკი  15 რუსეთის გმირის  მეზღვაურის  საეჭვო ვითარებაში დაღუპვა ერთგვარი სიგნალი უნდა ყოფილიყო თუნდაც ეხლა გაეგო პუტინს მისი რელური მდგომარეობა რეტინგის ვარდნა და დარბევა დაკავება. საინტერესოა რომ ნახევარი რუსთი ჩაიძირა წყალში ხოლო ნახევარი ცეცხლის ალშია გახვეული და ამ დროს პუტინი ფსკერზე დაიეშვა ზოგო ვარაუდობს განძს ეძებდაო ფინეთის ყურეში. იქნებ ეს ერთგვალი სიმბოლოა მისი რელური  მდგომარეობის იხ. ვიდეო იხ. ლინკი

სხვატაშორის რუსეთში ბეგიის ხელა ტერიტორია იწვის იხ. ვიდეო

იხ. ვიდეო

იხ. ვიდეო

20 წლიანი მოღვაწეობა სრულდება ვლადიმერ პუტინის და გამოსვლებს ახშობს ეშინია რომ არ აგორდეს მიუხედავად დემოკრატიის რეალურად არ არსებობისა და არნახული ტერორისა მისი მოწინამღდეგებეების განდურება ვგულისხმობ ნემცოვის მკვლელობა და ეხლა ნავალნის დაპატიმრება სადაც ის მოწამლეს და აღმოჩნდა საავამდყოფოში.  მიტინგები მაინც ანონსდება  ხვალაც 10 აგვისტოს დაანონსებულია  დღევანდელი რუსული პოლიტიკა ბუტაფორიას უფრო ემსგავსება ვიდრე რელურად სიძლიერისა და პუტინი კი   კიმ ჩენისრა და ბრეჟნევს პროტოტიპიებს  შორის მძრაობს კარგი  ანალიზი გავაკეთოთ რა ქვეყნებზე იყო საუბარი ორი მოყვანილი პოლიტიკოსი ჩრდ. კორეა სადაც ვაშლასა და ბრინჯს აჭმევენ და 8 საათის შემდეგ შუქი არ არის და რადიოს რომ ჩაუწიო დაგაპატიმრებენ და ბრეჟნევი უძრაობის ხანა სსრკს როცა ყვლაფერს იპარავენ. რუსეთი მიექანება რეალურად დაშლისკენ დღევანდელი რუსეთი არის განადგურებული ნახევარ ჩაძირული ნახევარი ხანძარში გახეული და ამ დროს პრეზიდენტი ბატისქაფით ფსკერზე ეშვება ეგება ეს არის მისი ბოლო პოლიტკური ბედი ზუსტად. ასეთი გზით მომავალი რუსეთის ნადვილად არ არსებობს.  ბოროტების იმპერია კვლავ აქტუასლურია  

იხ. ვიდეო

იხ. ვიდეო

დღევანდელი რუსეთის რეალობა

ვლადიმერ პუტინი 20 წელია ხელისუფლებაშია  იხ.ლინკზე იხ. ვიდეო https://youtu.be/ixpTFv-oWNs

გაგარძელება - პუტინის კრახი გარდაუალია უკრაინის ავანტურის გამო და ის გადაჩეხილია უფსკრულში საკითხავია მოხოლოდ ერთი რამ ის მარტო გადაიჩეხება თუ მოიშორებს რუსი ერი თუ ჩაყვება საფლავში მას იხ. ვიდეო მორიგი ფიასკო რუსეთი ცეცხლის ალშიაგახვეული და ეს მხოლოდ დასაწყისია

  ადამიანი-კომპიუტერი ურთიეთქმედება
                     
მანიპულატური ,,მაუსი'' - ერთ-ერთი საშუალება ადამიანი-კომპიუტერის ურთიერთქედება
(ინგლ. human-computer interaction, HCI) - წარმოადგენს მულტიდისციპლინური სამეცნიერო მიმართულება. არსებული და განვითრებული სვხადასხვა ტექნოლოგიების  სრულყოფასა და განვითრების მეთოდებს. შეფასება და დანერგვა ინერქატიური კოფიუტერული სისტემების, გასაზრვრული გამოყენებისთვის ადამიენბის მიერ, ასევე მიზანი სხვა და სხვა ასპექტების კვლევების  გმოყენებით.ადამიანისა და კომფიუტერის ურთიერთობა ხდება ინტერფესის გამოყენებით, რ-იც მოიცავს თავისთავაში პროგრამირებასა და აპარატურის უზრუნველყოფას. მაგ., გამოსახულებები ან ობიექტები აღბეჭდილი მონიტორზე დიპლეიზე, მონაცემები,მიღებული მომხარებელის მიერ აპარტურის დახმარებით შეყვანა მონაცემების  (მაუსი კლავიატურა) და სხვ მომხარებლის ურთიერთქმედება  მსხვილი ავტომატიზებული სისტემებში.

კომპიუტერის მონიტორი უზრუნველყოფს ვიზუალურ ინტერფეისს მოწყობილობასა და მომხმარებელს შორის.

ადამიან-კომპიუტერის ურთიერთქმედება ( HCI ) არის პროცესი, რომლის მეშვეობითაც ადამიანები მოქმედებენ და ურთიერთობენ კომპიუტერულ სისტემებთან.  HCI-ის კვლევა მოიცავს კომპიუტერული ტექნოლოგიების დიზაინსა და გამოყენებას, რომელიც ფოკუსირებულია ადამიანებს (მომხმარებლებს) და კომპიუტერებს შორის ინტერფეისებზე. HCI-ის მკვლევარები აკვირდებიან, თუ როგორ ურთიერთქმედებენ ადამიანები კომპიუტერებთან და ქმნიან ტექნოლოგიებს, რომლებიც საშუალებას აძლევს ადამიანებს, ახალი გზებით იურთიერთონ კომპიუტერებთან.  ესენია ვიზუალური, სმენითი და ტაქტილური ( ჰაპტიკური ) უკუკავშირის სისტემები, რომლებიც ურთიერთქმედების არხებს წარმოადგენენ როგორც ტრადიციულ ინტერფეისებში, ასევე მობილური გამოთვლების კონტექსტში.  მოწყობილობა, რომელიც ადამიანსა და კომპიუტერს შორის ურთიერთქმედების საშუალებას იძლევა, ცნობილია როგორც „ ადამიან-კომპიუტერის ინტერფეისი “.

იხ.ვიდეო - ადამიანისა და კომპიუტერის ურთიერთობის ისტორია

როგორც კვლევის სფერო, ადამიანსა და კომპიუტერს შორის ურთიერთქმედება კომპიუტერული მეცნიერების , ქცევითი მეცნიერებების , დიზაინის , მედიის კვლევებისა და რამდენიმე სხვა სფეროს გადაკვეთაზე მდებარეობს . ტერმინი პოპულარული გახდა სტიუარტ კ. კარდის, ალენ ნიუელის და თომას პ. მორანის მიერ 1983 წელს გამოცემულ წიგნში „ ადამიანსა და კომპიუტერს შორის ურთიერთქმედების ფსიქოლოგია“. პირველი ცნობილი გამოყენება 1975 წელს კარლაილის მიერ იყო.  ტერმინის მიზანია იმის გადმოცემა, რომ სპეციფიკური და შეზღუდული გამოყენების მქონე სხვა ინსტრუმენტებისგან განსხვავებით, კომპიუტერებს მრავალი გამოყენება აქვთ, რაც ხშირად მომხმარებელსა და კომპიუტერს შორის ღია დიალოგს გულისხმობს. დიალოგის ცნება ადამიანსა და კომპიუტერს შორის ურთიერთქმედებას ადარებს: ანალოგია, რომელიც გადამწყვეტია ამ სფეროში თეორიული მოსაზრებებისთვის. 

იხ. ვიდეო

 უმთავრესი მიზანი ადამიანი-კომპიუტერის ურთქმედებას წარმოადგენს გაუმჯობესებას ურთიერთქმედებას ადამიანა და კოფიუტერს შორის, კოფიუტერის შექმნა უფრო კომფორტულის (usability) ანუ გამოყენებადობა. ანუ კომფორტული გამოყენება ერგონომისტობა - უნარი პროდუქტს იყოს მეტი გასაგები მისახვედრი, ვიკვლევთ, მომხარებელისთვსი მეტი  მიმზიდველი იყოს ამოცანების ამოხსნის პირობები (ISO/IEC 25010), სისტემების მდგომარება პროდუქტის ან მომსახურება ხელმოსაწვდობის საფუძველზე, რ-იც კონკრეტულად მომხარებელს შეუძლია ექსპლუტაცია გაუკეთოს სიტემას გარკვეული პირობებში მიზნის მისაღწევად აუცილებელი რეზულტატისთვის, ეფექტურობისთვის და დაკმაყოფილებისთვის (ISO 9241-210).
მთავრი კრიტერიუმს წამოადგენს ყურადრებას ადამიანის - კომფიუტერის უერთიერტქმედებას, ვინიდან ცუდად დამუშავებული ინტრეფეისს წარმოადგენს  მრავალი გადაულახავი პრობლემა. კლასიკური მაგალითია ავარია ატომურ ელექტრო სადგურზე ტრი-მაილენდში რ-იც მოხდა 1979წ-ის 28 მარტში. გამოძიაების დროს იყო გამოვლენილი, რომ სულ მცირე ნაწილობრივი პასუხისმგებლობა კატასტროფაზე აკისრია ცუდად დაპროექტებული ინტერფეისი. მსგავსი პასუხისმგებლობა აკისრია ავრიები ავიაციაშიც ან განლაგება საჭის, თუმცა მიჩნეული იყო, რომ კონსტრუქცია უფრო თანამედროვე იყო კომფიუტერი-ადამიანი ურთიერთქმედება იყო ,, სტანდარტული'' განლაგებული ასეთ მდგომარეობაში. კონცეპტუალურად იყო კარგი ედეა არ მოგვცა სასურველი რეზულტატი. ქვემოთ სურათებზეა მაგალითები  
                                            
                                                მოწყობილობის დაფა მეთაურის ვერტფრენის მი-8
                                            
                                                             კაბინა ან-26, ადგილი ფრინავის
                           შრომის უსაფრთხოების სპეციალისტი შოთა სოსელია.
                                                  

არტემიდა (კომოსური პროგრამა)

            არტემიდა (კომოსური პროგრამა)
                                
(ინგლ. Artemis) - ნასა პროგრამა ამერიკელების დაბრუნების მთვრაეზე. 2019წ-ის მაისში ნასას ადმინისტრატორმა ჯიმ ბრადესონმა განაცხადა დაწყება პორგრამა არტემიდეს. (სახელწ. მომდინარეობს ბერძნ. მონადრის ქალრმერთის და აპოლონის დის სახელწოდებიდან როგორც მოგეხსენებათ პირველი ექსპედიცებს მთვარეზე რ-იც 50 წ-ის უკან განხორციელდა ერქვა აპოლონი) რას წაქრმოდგესნ აღნიშნული პორგრამა ის შედგება ორი ეტაპისგან: პირველი წარმოადგენს 2024წ-ს მთვარეზე პილოტირებული ფრენბის განხორციელებას. ხოლო მეორე ეტაპი არტემიდა -2  მთვარის ორბიტაზე სადგურის აგებას Gateway გადსხმას პირველად ისტორიაში ქალი კოსმონავტის მთვარის ზედაპირზე არტემიდა-3. მეორე ეტაპი მთვარის მისიის - შექმნა მთვარეზე ინფრასტრუქტურის. 2019წ-ს პროგრამამ სათაბადო დაფინანსება არ მიიღო. დაგეგმილი პილოტირებული ფრენები უნდა განახორციელოს РН SLS  და ხომალდი ორიონით. იხ. ვიდეო

             Lunar Orbital Platform-Gateway

Gateway

კონცეფცია სადგურის 2019წ-ის მარტი

ტიპი - ორბიტალური სადგური

მთვარის ორბიტალური პლატფორმა-კარიბჭე (ინგლ. unar Orbital Platform-Gateway შემოკლებულად LOP-G) როგორც ცნობილი Gateway. საერთაშორისო მთვარის  ორბიტალური სადგური. პირველ ეტაპზე მთვრის კვლევებისთვის შემდეგში კომსონავტების გადასახმელად სხვა პლანების მიმართულებით მაგ,. მარსის. 

ნასამ გამოაქვეყნა პირველად 2017წ-ის მარტში სახლწოდებით Deep Space Gateway როგორც ნაწილი პროგრამის პილოტირებული პროგრამა მარსის მიმართულებით. პირველ ეტაპზე იგეგმებოდა მთვარის ორბიტალური სადგურის მშენებლობა ტრანსპორტირებისთვის მარსისკენ მიმართულებით.

მემურანდუმის თანახმად 2018წ-ის 2 მაისის ნასა განიხილავს  სადგურის აგებას მთავრის ორბიტაზე ასევე მხარდაჭერას აშშ-ს მთავრობის კომერციული მთვარის პროექტების დამშვები ხომალდების შექმნის მთავრეზე.

დღეისთვის განიხილება მრავლ მოდულია სადგური რ-იც მთავრსი გარშემო იბრუნებს ორბიტაზე. განსაზღვრულია სადგური ექსპლუტაციის დროს შეუძლიათ იმუშაონ ოთხი ადამიანმა 30-დან 60დღ-ღ ხანგრძლივობით. იგეგმება პილოტირებული ფრენები ერთ წელში ერთხელ სადგურის მიმართულებით რაკეტა-მარარებელით  Space Launch System.

აშშ-ს წვლილი - შექმნა სადგურის,  РН «SLS», პილოტირებული ხომალდი ორიონი. კომრციული ტრასპორტირება ხომალდის.

კანადა - კანადის კოსმოსური სააგენტო - ოფიციალურად მონაწილეობს 2019წ-ის თებერვლიდან. შექმნაში რობოტული სისტემების.

ე.კ.ს. ევროპის კოსმოსური სააგენტო - განიხილავს აგებას მოდულის, მონაწილების მიღება ნასას და პილოტირებული ხომალდის ორიონის, შექმნა სატრანსპორტო ხომალდის მაგ. არიან-6

იაპონია - იაპონიის კოსმოსური სააგენტო განიხილავს მობაწილეობას ასევე პროექტიში. შექმნა მოდულის და ასევე სატრანსპორტო ხომაქლდის HTV-X» გამოყენებით РН «H3.

როსკოსმოსი მოლაპარაკების მდგომარეობაშია.

დაგეგმილი მოვლენები

2022წ-ს -  Artemis 2 ( უდრო ადრე EM-2) გაშვება ხომალდი ორიონის

2022წ-ს - გაშვება ელექტროძრავიანი მოდულის РРЕ ამერიკული კომერციული РН.

პრობლემები ყველაზე სერიზული პრობლემა არის რადიაცია. გასხავვებით დედამიწის კოსმოსური სადგურისგან მთვარის სადგური არ იქნება დაცული კოსმოსური გამოსხივებისგან, დედამიწს მაგნიტური ველის გამო დედამიწიდან დაშორებისას.

2017წ-ს დეკემრიდან დაიწყო კვლევების მაშტაბური ზემოქედების ადამიანზე ნეორორადიობიოლოგიის სფეროში. 

იხ.ვიდეო