ცოდნა სინათლეა - Knowledge is light - Знание свет -  

                                   მანგო

მანგოს ხე 

კლსი - პრლებნიანი, ოჯახი - თუთუბოსებრნი,გვარი - მანგო

 (ლათ. Mangifera) — მარადმწვანე ხეების გვარი თუთუბოსებრთა ოჯახისა. გვარში 40-მდე სახეობაა, იზრდება სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ტროპიკებში. ინდური მანგოს (ლათ. Mangifera indica) ხის სიმაღლე 10-45 მ აღწევს. აქვს ელიფსური ფოთლები, წვრილი ყვავილები და მომჟავო ან ტკბილი სურნელოვანი კურკიანა ნაყოფი. ტროპიკების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ხეხილია.

ეტიმოლოგია - სიტყვა მანგო მომდინარეობს პორტოგალიური სიტყვიდან (manga) მალააზიურიდან (ავსტრონეზიური) mangga დრავიდული წარმოშიბის. მანგო ჩვ. წელთაღრიცხვამდე დაახლ. 1200 წელს დაწერილ ჰინდუისტურ ვედებში „ღმერთების სადილად“ მოიხსენიება. მის ხილს დღესაც მიართმევენ ღმერთებს სიმდიდრისა და ღვთიური სიტკბოს ნიშნად.

მიაკუთვნებენ ხილეულს. არსებობს მისი 1 000–ზე მეტი ჯიში. ეს ჯიშები ერთმანეთისაგან გასხვავდება ფორმით, ზომითა და გემოთი. მანგოს ნაყოფისაგან ამზადებენ წვენებს, კომპოტებს, ხილფაფებსა და ნაყინს.

ევროპის სამომხმარებლო ბაზარმა უკვე რამდენიმე წელია რაც მანგოს გემო გაუგო და მიუხედავად იმისა, რომ იგი მალბეჟვადობის გამო ძნელად ტრანსპორტირებად სახეობას მიეკუთვნება, რჩება გაყიდვაში. მანგოს ნაყოფი მომწიფებისას სულ უფრო სურნელოვანი ხდება და რბილდება, ხოლო უკვე სრულად დამწიფებული ხილი კი მცირე და საშუალო ზომის შავ წინწკლებს დაიკრავს.

აზიაში მკვახე მანგოს ბოსტნეულივით, ან მწვანილეულივით მიატანენ კერძებს

იხ. ვიდეო

100 გრამი მანგოს რბილობი შეიცავს დაახლოებით: ენერგიის ღირებულება: 270 კჯ / 70 კკალ ცილები: 0,51 გ ცხიმი: 0,27 გ ნახშირწყლები შაქარი: 14,8 გრ ბოჭკოვანი: 1.8 გ ვიტამინები და მინერალები (რეკომენდებული დღიური შემცველობის%) თიამინი (B1): 0,058 მგ (4%) რიბოფლავინი (B2): 0,057 მგ (4%) ნიაცინი (B3): 0.584 მგ (4%) პანტოთენური მჟავა (B5): 0,160 მგ (3%) ვიტამინი B6: 0.134 მგ (10%) ფოლიუმის მჟავა (B9): 14 მკგ (4%) ვიტამინი C: 27,7 მგ (46% DV) კალციუმი: 10 მგ (1%) რკინა: 0.13 მგ (1%) მაგნიუმი: 9 მგ (2%) ფოსფორი: 11 მგ (2%) კალიუმი: 156 მგ (3% DV) თუთია: 0,04 მგ (0%)

 

ცოდნა სინათლეა - Knowledge is light - Знание свет -  

                                რემბრანდტი

 (ნიდერლ. Rembrandt Harmenszoon van Rijn; დ. 15 ივლისი, 1606 — გ. 4 ოქტომბერი, 1669) — ნიდერლანდელი მხატვარი, ფერწერისა და გრავიურის ოსტატი. ჰოლანდიური ფერწერის ოქროს ხანის ყველაზე მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი. საყოველთაოდ აღიარებულია მსოფლიოს ყველა დროის ერთ-ერთ უდიდეს მხატვრად.

დაიბადა 1606 წლის 15 ივლისს ლეიდენში, მეწისქვილის ოჯახში. რემბრანდტი 1626 წელს ბრუნდება ლეიდენში და იწყებს დამოუკიდებელ შემოქმედებით მოღვაწეობას. როგორც მოსალოდნელი იყო, პირველი წლები გამოცდილების დაგროვების პერიოდია. იგი ხატავს ყველაფერს რაც მის გარშემოა, რათა ჩასწვდეს ფორმათა და ფერთა საიდუმლოებას.

                                                            

ასე წარმოჩინა თავი რემბრანდმა 23 წ-ის ასაკში

63-წლიანი მოღვაწეობის განმავლობაში მის მიერ შექმნილი ნამუშევრების აბსოლუტური უმრავლესობა, დღეს მსოფლიოს კულტურულ მემკვიდრეობას წარმოადგენს. რემბრანდტის სახატავი თემა ამოუწურავი იყო, თუმცა ძირითად აქცენტებს ის მაინც რელიგიურ თემაზე აკეთებდა. შემორჩენილია მისი უამრავი ავტოპორტრეტი. დახატული აქვს საკუთარი მეუღლის სასკია ვან ეილენბურგის რამდენიმე პორტრეტი, რომელთანაც მან 1634 წელს იქორწინა.

იხ/. ვიდეო

რემბრანტ ჰარმენსონი ("ჰარმენის ვაჟი") ვან რინი 1606 წლის 15 ივლისს დაიბადა (ზოგიერთი წყაროს თანახმად, 1607 წელს) მდიდარი ქარხნის მფლობელის ჰარმენ გერიცონ ვან რინის მრავალ ოჯახში ლეიდენში. დედების ოჯახი, ჰოლანდიის რევოლუციის შემდეგაც, კი კათოლიკური რწმენის ერთგული დარჩა.

,,ალეგორია მისიკის'' 1626წ-ს - ლასტმანის გავლენის მაგალითი ახალაგაზრდა რემრანტზე

ლეიდენში რემბრანდტი ლათინურ სკოლაში სწავლობდა უნივერსიტეტში, მაგრამ უდიდესი ინტერესი გამოხატა მხატვრობის მიმართ. 13 წლის ასაკში იგი გაგზავნილი იყო სახვითი ხელოვნების სასწავლებლად ლეიდენის ისტორიული მხატვრის იაკობ ვან სვანენბურჩის ხელმძღვანელობით, რწმენის მქონე კათოლიკე. მკვლევარებმა ვერ იპოვნეს რემბრანდტის ამ პერიოდთან დაკავშირებული ნამუშევრები, ამიტომ რჩება სვანენბურჩის გავლენის საკითხი რემბრანდტის შემოქმედებითი სტილის ფორმირებაზე: ამ ლეიდენის მხატვრის შესახებ დღეს ძალიან ცოტა რამ არის ცნობილი.

რემბრანდის ძეგლი (1852) ამსტერდამის რემბრანდის მოედანზე

 

ცოდნა სინათლეა - Knowledge is light - Знание свет - 

                               გარგარი

მცენარეული  კლასიფიკაცია - კლასი - ორლებნიანი, რიგი - ვარდისნაირნი, ოჯახი - ვარდისებრნი, გვარი - ქლიავი, სახეობა - გარგარი

(ლათ. Prúnus armeniáca) — ხეხილოვანი მცენარე ვარდისებრთა ოჯახისა. ხის სიმაღლე 15 მ აღწევს. ფოთოლი ელიფსური ან განიერკვერცხისებრია; ყვავილი თეთრი ან ვარდისფერი და ფოთოლზე ადრე იშლება. ნაყოფი კურკიანია, ხორცოვანი ან მშრალი; აქვს ხავერდოვანი, იშვიათად გლუვი კანი.

გარგარის ყვავილობა. დუშეთის მუნიციპალიტეტი, საქართველო

გარგარი სინათლისა და სითბოს მოყვარული, გვალვაამტანი მცენარეა. კარგად ხარობს ალუვიურ-კარბონატულ მსუბუქ ნიადაგზე. მოსავალს იძლევა მყნობიდან მესამე-მეოთხე წელს. ხელსაყრელ კლიმატურ პირობებში მოსავლიანობა ყოველწლიურად 8-12 ტონა 1 ჰა-ზე.

გარგარი კულტივირებულია ჩრდილოეთ ინდოეთში, ირანში, ჩინეთში, ჩრდილოეთ და სამხრეთ აფრიკაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, ავსტრალიაში, შუა აზიაში, ამიერკავკასიაში. გარგარის ნაყოფი შეიცავს შაქრებს (4-20 %), ვაშლის, ლიმონისა და სხვა მჟავებს; პექტინოვან ნივთიერებებს (0,38-1,27 %); კაროტინს (10 მგ %-მდე); თესლი — 29-58 % ცხიმს. იყენებენ ნედლად, ჩირად და დაკონსერვებულს (კომპოტი, წვენი და სხვა). ბაქტერიული კიბო, ნაცრისფერი სიდამპლე; მავნებლებია — ცხვირგრძელები და პეწიანები.

იხ. ვიდეო

ახალი გარგარის რბილობი შეიცავს 4,7 – დან 27% –მდე შაქარს (საქაროზა ჭარბობს მწიფე ხილში), მცირე რაოდენობით დექსტრინი, ინულინი და სახამებელი. ბოჭკოვანი შემცველობა - 0,8%, ორგანული მჟავები - 1,3%.

ახალი ხილი შეიცავს დაახლოებით 305 მგ კალიუმის მარილებს (გამხმარი - 5-6-ჯერ მეტი). ამიტომ გარგარი რეკომენდებულია გულ-სისხლძარღვთა სისტემისა და თირკმელების დაავადებების მქონე ადამიანებისთვის. ასევე არსებობს მინერალები - კალიუმი, მაგნიუმი, ფოსფორი. მიკროელემენტები წარმოდგენილია რკინის მარილებით (2,1 მგ%) და იოდის ნაერთებით, რომლებიც განსაკუთრებით მრავლადაა სომხურ ჯიშის გარგარში.

ამასთან, ღვიძლის დაავადებებში A ვიტამინის უკმარისობის და ჰიპოვიტამინოზის სამკურნალოდ და პროფილაქტიკისთვის და ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის შესამცირებლად, გარგარის მიღება არ შეიძლება, ვინაიდან გარგარში შემცველი A პროვიტამინი ამ დაავადებებში არ შეიწოვება და ამიტომ სასურველია მიიღეთ სუფთა ვიტამინი A. სხვა ნივთიერებებთან ერთად პექტინი გვხვდება გარგარში, რომელსაც აქვს სხეულის ტოქსიკური მეტაბოლური პროდუქტებისა და ქოლესტერინის მოცილების უნარი. გარგარში არის ტანინები, რომლებიც ნაყოფს აძლევს გარკვეულ შემკვრელ და შემკვრელ გემოს და გამაგრებას. გარგარის წვენს აქვს ანტიბიოტიკების აქტივობა, კერძოდ, მას აქვს დამთრგუნველი მოქმედება ჩაქრობულ ბაქტერიებზე. გარგარის ორმოები შეიცავს 35 – დან 60% – მდე არა საშრობი ცხიმიან ზეთს, რომელიც ქიმიური შემადგენლობით ახლოსაა ატმის ზეთთან (ზეთი შეიცავს ოლეინის და ლინოლის მჟავებს). გარგარის ზეთს აქვს დაბალი მჟავიანობა და დაბალი სიბლანტე; იგი გამოიყენება მედიცინაში და კოსმეტიკურ საშუალებებში. გარგარის თესლი ასევე შეიცავს ამიგდალინ გლიკოზიდს (8,43% -მდე), ფერმენტებს ემულსინი, ლაქტაზა და ჰიდროციანის მჟავა.

ცოდნა სინათლეა - Knowledge is light - Знание свет -  

                           კალიუმი                                               

                 ზოგადიდი თვისებები - მოვერცხლისფრო ნაცრისფერი 

 (ქიმიური სიმბოლო — ${\displaystyle {\ce {K}}}$; ლათ. kalium) — დიმიტრი მენდელეევის პერიოდული სისტემის პირველი ჯგუფის მეოთხე პერიოდის (მოძველებული კლასიფიკაციით — პირველი ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის) ქიმიური ელემენტი. ატომური ნომერი — 19; ატომური წონა — 39,10. მიღებული იყო დევის მიერ 1807 წელს ელექტროლიზის საშუალებით მწვავე კალიუმის ხსნარიდან. სახელწოდება კალიუმი მიიღო არაბული სიტყვიდან ალკალი „ტუტე“.

მოვერცხლისფრო-თეთრი მეტალია. სიმკვრივე 0,86 გ/სმ3, ძალიან მსუბუქია, ადვილად იჭრება დანით. ბუნებრივი კალიუმი შედგება ორი სტაბილური 3919K (93,08%) და 4119K (6,91%) და ერთი რადიოაქტიური იზოტოპისაგან 4019K (0,01%). ლღობის ტემპერატურა 100 0C-ზე დაბალია.

იხ. ვიდეო

ბუნებრივი კალიუმი შედგება 3 იზოტოპისაგან. ორი მათგანი მდგრადი სტაბილურია: ³⁹K (იზოტოპური გავრცობადობა 93,258 %) და ⁴¹K (6,730 %). მესამე იზოტოპია ⁴⁰K (0,0117 %) წარმოადგენს ბეტა-აქტიურს ნახევრად დაშლის პერიოდია 1,251×10⁹ წელი. ბუნებრივი კალიუმის ყოველ გრამში 1 წმ-ის განმავლობაში იშლება საშუალოდ 32 ბირთვი ⁴⁰K, რის გამოც, მაგალითად ადამიანის 70 კგ. ორგანიზმში ყოველ წამში ხდება მიახლოებით 4000 რადიოაქტიული დაშლა. ითვლება რომ ⁴⁰K არის გეოთერმული ენერგიის ერთ ერთი მთავარი წყარო მიწის წიაღში. კალიუმიან მინერალებში, თანდათანობით გროვდება ⁴⁰Ar, კალიუმ-40 -ის დაშლის ერთ ერთი პროდუქტი, რაც საშუალებას იძლევა ქანების წლოვანების დადგენისა; კალიუმ-არგონის მეთოდი წარმოადგენს ბირთული გეოქრონოლოგიის ძირითად მეთოდს.

იხ. ვიდეო

ბუნებაში ტუტე მეტალები თავისუფალი სახით არ გვხვდებიან. კალიუმი შედის სხვადასხვა მინერალების და მთის ქანების-სილიკატების შედგენილობაში. მიწის ზედაპირის მყარ ქერქში ის ასზე მეტ მინერალს წარმოშობს, გარდა ამისა, მცირე რაოდენობით ის ასეულობით სხვა მინერალების შემადგენლობაშიც შედის. მისი საშუალო შემადგენლობა მიწის ქერქში 2,5% უახლოვდება. ეს საკმაოდ დიდი რიცხვია და იმის მაჩვენებელია, რომ კალიუმი გაბატონებულ ელემენტთა რიცხვს ეკუთვნის. მიწაზე კალიუმის ატომების აკვანს გრანიტები და მჟავე ლავები წარმოადგენენ. ეს ქანები ადვილად იშლებიან მიწის ზედაპირზე-ჰაერის, წყლისა და ნახშირმჟავას მოქმედებით. როდესაც დედამიწის სიღრმეში ცივდება გამდნარი მაგმა და ცალკეული ელემენტები მასში მოძრაობის უნარის, მქროლადი გაზების ანდა, პირიქით, მოძრავ, ადვილად მდნადი ნაწილაკების წარმოქმნის მიდრეკილების მიხედვით ნაწილდებიან, კალიუმი სწორედ ამ უკანასკნელთ მიეკუთვნება. კალიუმი შავი და თეთრი ფერის ქარსების შემადგენლობაშიც შედის.ოკეანეთა ფსკერის ბაზალტურ ქანებში კი ის 0,3%-ზე მეტი არ არის. ზღვის წყალში მის მხოლოდ უმნიშვნელო რაოდენობას ვხვდებით, დედა-ქანებში კალიუმის ყოველი 1000 ატომიდან ზღვის აუზს მხოლოდ 2 ატომი აღწევს, 998-ს კი ნიადაგის საფარი შთანთქავს და ამაშია ნიადაგის სასწაულებრივი ძალა. კალიუმის ატომები იმდენად თავისუფლად არიან შებმული ნიადაგთან, რომ მცენარის ყოველ უჯრედს თავისუფლად შეუძლია მათი შთანთქმა და თავის სასიცოცხლოდ გამოყენება. ამგვარად, თავისი მიგრაციის ერთ-ერთ ციკლს კალიუმი ნიადაგიდან იწყებს: ის შეიწოვება მცენარეთა ფესვებით, გროვდება მათ მკვდარ დანაგროვებში, ნაწილობრივ გადადის ცხოველისა და ადამიანის ორგანიზმებში და ისევ ლპობის შედეგად უბრუნდება ნიადაგს, საიდანაც ის ოდესღაც ცოცხალმა უჯრედმა ამოიტანა.

                                                                          

კალიუმი აქტიურად ურთიერთქმედებს წყალთან. გამოყოფილი წყალბადის ანთება ხდება და კალიუმის იონები ალას იასამნისფერ ფერს აძლევს. წყალში ფენოლფთალინის ხსნარი ჟოლოსფერი ხდება, რაც აჩვენებს ტუტე რეაქციას შედეგად KOH

კალიუმის მარილები უმთავრესად გამოიყენებიან სასუქებად. კალიუმის უკმარისობა ნიადაგში შესამჩნევად ამცირებს მოსავალს და მცენარეთა წინააღმდეგობას არაკეთილნაყოფიერი პირობების მიმართ. ამიტომ მოპოვებული კალიუმის მარილების 90%-მდე გამოიყენება კალიუმოვანი სასუქების სახით. მნიშვნელოვან კალიუმოვან სასუქებს წარმოადგენენ: ნედლი მარილები, რომლებიც წარმოადგენენ დაფქვილ ბუნებრივ მარილებს, უპირეტესად მინერალებს სილვინიტს NaCI•KCIდა კაინიტს MgSO₄•KCI•3H₂O. ბუნებრივი კალიუმის მარილების გადამუშავების შედეგად მიღებული კონცენტრირებული სასუქები-ესენია KCI და K₂SO₄. პოტაშის K₂CO₃ შემცველი მერქნისა და ტორფის ნაცარი. ქლორკალიუმი(KCI) მაღალპროცენტული თეთრი წვრილკრისტალური მარილია. მინარევების სახით შეიცავს ნარინჯისფერ და წითელ კრისტალებს. ფიზიოლოგიურად მჟავე სასუქია, ხასიათდება ჰიგროსკოპულობით. გამოიყენება ყველა კულტურაში. მიუხედავად იმისა, რომ ქლორს შეიცავს მცირე რაოდენობით, ქლორისადმი მგრძნობიარე კულტურებში(კარტოფილი, თამბაქო, ვაზი, ხახვი, კომბოსტო და სხვ.) მისი შეტანა სასურველია თესვის ან დარგვის წინ შემოდგომაზე ან გაზაფხულზე, რათა ამ პერიოდის ნალექების ზემოქმედებით ქლორი ჩაირეცხოს ქვედა ფენებში. კალიუმის გვარჯილა მოყვითალო რუხი ფერის კრისტალური, ნაკლებ ჰიგროსკოპული მარილია. გამოიყენება ყველა ტიპის ნიადაგზე ყველა კულტურაში. კალიუმთან ერთად სასუქში აზოტის შემცველობა ბევრად განაპირობებს მის მაღალ ეფექტს. კალიმაგნეზია კრისტალური მოთეთრო ფერის მარილია ყვითელი მინარევებით. ხასიათდება კარგი ფიზიკური თვისებებით, არის როგორც ფხვნილისებრი, ისე გრანულირებული. გამოიყენება ყველა კულტურაში. კალიუმ- მაგნეზიური კონცენტრატი რუხი ფერის გრანულირებული მარილია. ნაკლებ ჰიგროსკოპულია. ცეცხლ და ფეთქებად საშიშია, დაცული უნდა იქნეს შენახვის და უსაფრთხოების წესები. გამოიყენება ყველა კულტურაში, მათ შორის ქლორისადმი მგრძნობიარე კულტურებშიც. ნიტროფოსკა თეთრი მონაცრისფრო მარილია, არაჰიგროსკოპულია, ნორმალური შენახვის პირობებში არ იბელტება გამოიყენება ერთწლიან და მრავალწლიან კულტურებში.

                                კალიუმოვანი სასუქები

კალიუმის მარილები უმთავრესად გამოიყენებიან სასუქებად. კალიუმის უკმარისობა ნიადაგში შესამჩნევად ამცირებს მოსავალს და მცენარეთა წინააღმდეგობას არაკეთილნაყოფიერი პირობების მიმართ. ამიტომ მოპოვებული კალიუმის მარილების 90%-მდე გამოიყენება კალიუმოვანი სასუქების სახით. მნიშვნელოვან კალიუმოვან სასუქებს წარმოადგენენ: ნედლი მარილები, რომლებიც წარმოადგენენ დაფქვილ ბუნებრივ მარილებს, უპირეტესად მინერალებს სილვინიტს NaCI•KCIდა კაინიტს MgSO₄•KCI•3H₂O. ბუნებრივი კალიუმის მარილების გადამუშავების შედეგად მიღებული კონცენტრირებული სასუქები-ესენია KCI და K₂SO₄. პოტაშის K₂CO₃ შემცველი მერქნისა და ტორფის ნაცარი. ქლორკალიუმი(KCI) მაღალპროცენტული თეთრი წვრილკრისტალური მარილია. მინარევების სახით შეიცავს ნარინჯისფერ და წითელ კრისტალებს. ფიზიოლოგიურად მჟავე სასუქია, ხასიათდება ჰიგროსკოპულობით. გამოიყენება ყველა კულტურაში. მიუხედავად იმისა, რომ ქლორს შეიცავს მცირე რაოდენობით, ქლორისადმი მგრძნობიარე კულტურებში(კარტოფილი, თამბაქო, ვაზი, ხახვი, კომბოსტო და სხვ.) მისი შეტანა სასურველია თესვის ან დარგვის წინ შემოდგომაზე ან გაზაფხულზე, რათა ამ პერიოდის ნალექების ზემოქმედებით ქლორი ჩაირეცხოს ქვედა ფენებში. კალიუმის გვარჯილა მოყვითალო რუხი ფერის კრისტალური, ნაკლებ ჰიგროსკოპული მარილია. გამოიყენება ყველა ტიპის ნიადაგზე ყველა კულტურაში. კალიუმთან ერთად სასუქში აზოტის შემცველობა ბევრად განაპირობებს მის მაღალ ეფექტს. კალიმაგნეზია კრისტალური მოთეთრო ფერის მარილია ყვითელი მინარევებით. ხასიათდება კარგი ფიზიკური თვისებებით, არის როგორც ფხვნილისებრი, ისე გრანულირებული. გამოიყენება ყველა კულტურაში. კალიუმ- მაგნეზიური კონცენტრატი რუხი ფერის გრანულირებული მარილია. ნაკლებ ჰიგროსკოპულია. ცეცხლ და ფეთქებად საშიშია, დაცული უნდა იქნეს შენახვის და უსაფრთხოების წესები. გამოიყენება ყველა კულტურაში, მათ შორის ქლორისადმი მგრძნობიარე კულტურებშიც. ნიტროფოსკა თეთრი მონაცრისფრო მარილია, არაჰიგროსკოპულია, ნორმალური შენახვის პირობებში არ იბელტება გამოიყენება ერთწლიან და მრავალწლიან კულტურებში.

კალიუმი - გამოდევნის ორგანიზმიდან ზედმეტ სიტხეს ამსუბუქებს გულის კუნთების მუშაობას, ხელს უშლის ქოლესტერინის ბალტების წარმოქმნას სულის სისლხლძარვებზე, კალიუმით მდიდარია ბანანი, კაკალი, პარკოსნებ, გოგრის ცირი, კაკაო. გულის კუნტიების გასამაგრებად გაატარეთ ხოცსაკეპ მანქანაში კალიუმითა და C ვიტამინით მდიდარი 3ც ლიმონი, 200-200გ შავი ქლიავი, ქიშმიში, ნიგოზი, დაამატეტ 250გ თაფლი და შეინახეთ მაცივარში, ყოველდრე მიიღეთ თოთო ს/კ