ვეშაპისნაირნი

                            ვეშაპისნაირნი

                            
                                                                                                  Megaptera novaeangliae

სამეფო:	ცხოველები

ტიპი:	ქორდიანები

ქვეტიპი:ხერხემლიანებიკლასი:ძუძუმწოვრებირიგი:ვეშაპისნაირნი

  (ლათ. Cetacea) — წყლის ძუძუმწოვრების რიგი. აქვთ 1-2 მ-იდან — 33 მ-მდე სიგრძის თითისტარისებრი სხეული, რომელიც ჰორიზონტალური ორპალოტიანი კუდით ბოლოვდება. ბალნიანი საფარველი, გარეთა ყური, ოფლისა და თებოს ჯირკვლები რედუცირებულია. ხერხემალში გავის განყოფილება არ გააჩნიათ. აქვთ 17-მდე წყვილი ნეკნი, რომელთაგან მხოლოდ 1-10 წყვილი უკავშირდება მკერდს. ლავიწი არა აქვთ. ბეჭი მარაოსებრია. მხრის ძვალი მოკლე და მსხვილია, წინამხრის ძვლები მოკლეა. თითებში (4 ან 5) ფალანგების რიცხვი გადიდებულია. წინა კიდურები ფარფლებადაა გადაქცეული, ხოლო უკანა არა აქვთ (შემორჩენილია მხოლოდ მენჯის ნაშთები). ვეშაპისნაირთ ჟანგბადის მარაგის განუახლებლად დიდხანს შეუძლიათ წყალქვეშ ყოფნა (კაშალოტებს 1,4 საათამდე), რაც გაპირობებულია სუნთქვის ცენტრის დაქვეითებული მგრძნობელობით სისხლში CO₂-ის დაგროვებისადმი, ფილტვების დიდი მოცულობით და კუნთოვანი მიოგლობინის დიდი რაოდენობით. ყველაფერი ეს საშუალებას აძლევს ვეშაპისნაირთ წყლის ზედაპირიდან თან ჩაიტანონ დიდი რაოდენობით ჟანგბადი, რომელიც მეტად ეკონომიურად იხარჯება.

იხ. ვიდეო

ყვინთვის დროს გულის მოქმედება (პულსი) ორჯერ და უფრო მეტჯერ ნელდება, ხოლო სისხლი იმგვარად მოძრაობს, რომ ჟანგბადით უპირველეს ყოვლისა თავის ტვინი და გულის კუნთი მარაგდება. ხანგრძლივად ყვინთვისას ეს ორგანოები ჟანგბადს იღებენ კაპილარების ქსლიდანაც („საოცარი ბადიდან“). გრძნობის ორგანოებს შორის ყველაზე უკეთაა განვითარებული სმენის ორგანო. ჩვეულებრივი ბგერების გარდა ვეშაპისნაირნი აღიქვამენ ინფრაბგერებისა და ულტრაბგერებს, რომლებიც ადამიანის სმენის ორგანოებისათვის მიუწვდომელია. კარგად აქვთ განვითარებული აგრეთვე შეხებისა და გემოვნების ორგანოები. თვალები პატარა აქვთ, ყნოსვის ფუნქცია — დაკარგული. ვეშაპისნაირნი შობენ ერთ ნაშიერს. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევენ 2-6 წლის ასაკში. ცოცხლობენ 30-50 წლამდე. ცხოვრობენ ოჯახებად ან ჯოგებად.
                                                  
ზემოთ კაშალოტი, ამაზონის დელფინი, კბილღვედა  ვეშაპი, სახრეთის გლუვი ვეშაპი, მარტოკბილა, კუზიანი ვეშაპი, ნაცრისფერი ვეშაპი, ჩვეულებრივი ზღვის ღორი

 მნიშვნელოვანი სარეწი ობიექტებია. ვეშაპებზე ნადირობის რეგულაციას ხელმძღვანელობს საერთაშორისო ვეშაპნადირობის კომისია. ზოგიერთ სახეობა (დელფინები, ლურჯი ვეშაპი და სხვა) ნადირობა აკრძალულია ხანგრძლივი დროით, რის შედეგადაც მათმა რაოდენობამ ბოლო დროს მნიშვნელოვნად იმატა. ვეშაპისნაირთა რიგი იყოფა ორ ქვერიგად: უკბილო ვეშაპები და კბილიანი ვეშაპები. პირველს განეკუთვნება 3 ოჯახი: სადა ვეშაპისებრნი, ზოლიანი ვეშაპისებრნი და რუხი ვეშაპისებრნი, ხოლო მეორეს — 4 ოჯახი: კაშალოტისებრნი (Physeteridae), დინგნისკარტასებრნი (Ziphiidae), დელფინისებრნი (Delphinidae) და მდინარის დელფინისებრნი. ვეშაპისნაირთაგან ცნობილია 38 გვარის 83 სახეობა, რომლებიც გავრცელებული არიან არქტიკიდან ანტრაქტიკამდე ყველა ოკეანესა და ზღვაში. შავ ზღვაში ბინადრობს სამი სახეობა — აფალინა, ზღვის ღორი და დელფინი, რომლებიც მრავლად გვხვდება საქართველოს სანაპიროებთანაც. 1880 წლის მაისში ჩაქვის მახლობლად ზღვის დინებამ გამორიყა მცირე ზოლიანი ვეშაპი (Balaenoptera acutorostrara), რომლის ჩონჩხი საქართველოს მუზეუმში ინახება.

ვეშაპები, სავარაუდოდ წარმოიშვა წყვიჩლიქოსნებისგან მიწის ძუძუმწოვრებისგან, რომელიც 50მლნ|წ უკან გადავიდნენ ცურვის ცხოვრების წესზე.

არსებობს სახვადსხვა ათეორია წარმოშობისა ვეშაპებების. ვარაუდობენ, რომ ვეშაპები, დელფინები და ზღვის ღორები წარმოიშვნენ მიწის ჯგუფიდან ძუძუმწოვრებისაგან სახელწოებით 

                          

                                                     მეზონიხი.

ეს ცხოველები გავდნენ მგლებს, მაგრამ ჰქონდათ ჩლიქები როგორც ძროხებსა და ირმებს. ისისბი ცხოვრობდნენ დაახლ. 60მლნ წ უკან უძველესი ზღვის გარშემო  ტეთისი. იქ სადაც ეხლა არის ხმელტაშუაზღავაა და ნაწილი აზიის სუბკონტინენტი. ისისნი ნადირობდნენ თვეზებზე და სხვა ზღვის ცხოველებზე. რადგან ისისნი დიდ დროს ატარებდნენ წყალში მათი სხვეული შეიცვალა.

ვეშაპისნაირნი:

• გრენლანდიური ვეშაპი
• გრძელდინგა ვეშაპი
• თეთრგვერდა ვეშაპი
• თეთრი ვეშაპი
• ზღვის ღორი
• კაშალოტი
• კუზა ვეშაპი
• ლურჯი ვეშაპი
• მცირე ზოლებიანი ვეშაპი
• რუხი ვეშაპი
• სამხრეთული ვეშაპი
• სეივალი
• ფინვალი
• ჩრდილოური ვეშაპი

იხ. ვიდეო

კუდერცხალა

ორკა ულიზესი, 2009

ორკას ინტელექტი , გაწვრთნის უნარი, შთამბეჭდავი გარეგნობა, ტყვეობაში თამაშის მანერა და მისი ზომა მას პოპულარულ ექსპონატად აქცევს აკვარიუმებსა და წყლის თემატურ პარკებში. 1976 წლიდან 1997 წლამდე ისლანდიაში ველური ბუნებიდან ორმოცდათხუთმეტი ვეშაპი, იაპონიიდან ცხრამეტი და არგენტინიდან სამი. ეს მაჩვენებლები არ მოიცავს დაჭერის დროს დაღუპულ ცხოველებს. ცოცხალი დაჭერის რაოდენობა მკვეთრად შემცირდა 1990-იან წლებში და 1999 წლისთვის მსოფლიოში გამოფენილი ორმოცდარვა ცხოველიდან დაახლოებით 40% ტყვეობაში დაიბადა. 

ისეთი ორგანიზაციები, როგორიცაა ცხოველთა დაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია და ვეშაპებისა და დელფინების კონსერვაციის კამპანია, ებრძვიან მათ ტყვეობაში ყოფნის პრაქტიკას. 

ტყვეობაში მათ ხშირად უვითარდებათ პათოლოგიები, როგორიცაა ზურგის ფარფლის კოლაფსი, რომელიც ტყვეობაში მყოფი მამრების 60–90%-ში შეინიშნება. ტყვეობაში მყოფებს სიცოცხლის ხანგრძლივობა შემცირებული აქვთ, საშუალოდ მხოლოდ 20 წლამდე ცოცხლობენ, თუმცა ზოგიერთი უფრო დიდხანს ცოცხლობს, მათ შორის რამდენიმე 30 წელზე მეტი ასაკისაა, ხოლო ორი, კორკი II და ლოლიტა, 40 წლის შუა პერიოდში. ველურ ბუნებაში, მდედრები, რომლებიც ჩვილობის ასაკს გადაურჩებიან, საშუალოდ 46 წელი ცოცხლობენ და 70–80 წლამდე. ველურ ბუნებაში ჩვილობის ასაკს გადარჩენილი მამრები საშუალოდ 31 წელი ცოცხლობენ და შეუძლიათ 50–60 წლამდე მიაღწიონ. 

ტყვეობაში ყოფნა, როგორც წესი, ნაკლებად ჰგავს ველურ ჰაბიტატს და ტყვეობაში მყოფი ვეშაპების სოციალური ჯგუფები უცხოა ველურ ბუნებაში ნაპოვნი ვეშაპებისთვის. კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ ტყვეობაში ცხოვრება სტრესულია ამ ფაქტორების და ცირკის ილეთების შესრულების მოთხოვნილების გამო, რომლებიც ველური ორკების ქცევის ნაწილი არ არის. ველურ ორკებს შეუძლიათ დღეში 160 კილომეტრამდე (100 მილი) გაიარონ და კრიტიკოსები ამბობენ, რომ ცხოველები ძალიან დიდები და ინტელექტუალურები არიან ტყვეობისთვის შესაფერისი.  ტყვეობაში მყოფი ვეშაპები ზოგჯერ აგრესიულად იქცევიან საკუთარი თავის, მათი თანამგზავრების ან ადამიანების მიმართ, რაც კრიტიკოსების თქმით, სტრესის შედეგია .  ორკები კარგად არიან ცნობილები შოუებში გამოსვლებით, მაგრამ ტყვეობაში მყოფი ვეშაპების რაოდენობა მცირეა, განსაკუთრებით ბოთლისებრი დელფინების რაოდენობასთან შედარებით, 2012 წლის მონაცემებით, აკვარიუმებში მხოლოდ ორმოცდაოთხი ტყვეობაში მყოფი ვეშაპია . 

თითოეულ ქვეყანას აქვს საკუთარი მოთხოვნები ავზთან დაკავშირებით; აშშ-ში, მინიმალური ვოლიერის ზომა დადგენილია ფედერალური რეგულაციების კოდექსით , 9 CFR E § 3.104, ზღვის ძუძუმწოვრების ჰუმანური დამუშავების, მოვლის, დამუშავებისა და ტრანსპორტირების სპეციფიკაციების შესაბამისად . 

დონ ბრანჩეუ შოუს მართავდა ინციდენტამდე ოთხი წლით ადრე

ტყვეობაში მყოფ ორკებს შორის აგრესია ჩვეულებრივი მოვლენაა. ისინი ერთმანეთსაც ესხმიან თავს და თავიანთ მწვრთნელებსაც. 2013 წელს SeaWorld-ის მიერ ტყვეობაში მყოფი ორკების მიმართ დამოკიდებულება ფილმის „შავი თევზის“ საფუძვლად იქცა, რომელიც ტილიკუმის , SeaWorld Orlando-ს ორკას ისტორიას ასახავს , ​​რომელიც სამი ადამიანის სიკვდილში მონაწილეობდა.  ფილმმა ზოგიერთი კანონმდებლის მიერ ვეშაპისებრი ცხოველების ტყვეობაში ყოფნის აკრძალვის შესახებ წინადადებების შეტანა გამოიწვია და SeaWorld-მა 2016 წელს ორკების პროგრამა თანდათანობით შეწყვიტა. 

სხვები

SeaWorld-ის მფრინავი ვეშაპი ტრენერებთან ერთად

დელფინები და ზღვის ღორები ტყვეობაში იმყოფებიან. ყველაზე გავრცელებულია ბოთლცხვირა დელფინები , რადგან მათი წვრთნა შედარებით ადვილია, ტყვეობაში დიდხანს ცოცხლობენ და მეგობრული გარეგნობა აქვთ. ბოთლცხვირა დელფინები ტყვეობაში მთელ მსოფლიოში ცხოვრობენ, თუმცა ზუსტი რაოდენობის დადგენა რთულია. ტყვეობაში სხვა სახეობებია ლაქებიანი დელფინები , ცრუმკვლელი ვეშაპები და ჩვეულებრივი დელფინები , კომერსონის დელფინები , ასევე უხეში კბილებიანი დელფინები , მაგრამ ყველა გაცილებით მცირე რაოდენობით. ტყვეობაში ასევე ათზე ნაკლები პილოტი ვეშაპია , ამაზონის მდინარის დელფინი , რისოს დელფინი , მბრუნავი დელფინი ან ტუკუქსი . ჰავაიში , Sea Life Park- ში ინახება ორი უჩვეულო და იშვიათი ჰიბრიდული დელფინი, რომლებიც ფლუინების სახელითაა ცნობილი , რომლებიც ბოთლცხვირა დელფინსა და ცრუმკვლელ ვეშაპს შორის ნაჯვარია . ასევე, ტყვეობაში ცხოვრობს ორი გავრცელებული /ბოტლენოზაფიანი ჰიბრიდი Discovery Cove- სა და SeaWorld San Diego-ში . 

1960-იან და 1970-იან წლებში განმეორებითი მცდელობების დროს, ტყვეობაში მყოფი ნარვალები რამდენიმე თვეში იღუპებოდნენ. ჯუჯა მარჯვენა ვეშაპების წყვილი ბადეებით დაკავებულ ტერიტორიაზე იყო დატოვებული. საბოლოოდ ისინი სამხრეთ აფრიკაში გაათავისუფლეს. 1971 წელს SeaWorld-მა მექსიკაში, სკამონის ლაგუნაში , კალიფორნიული ნაცრისფერი ვეშაპის ხბო დაიჭირა . ხბო, რომელსაც მოგვიანებით ჯიჯი დაარქვეს, დედისგან ლასოს გამოყენებით გამოაცალკევეს, რომელიც მის ჭიებს მიამაგრეს. ჯიჯი ერთი წლის განმავლობაში SeaWorld San Diego- ში იყო გამოფენილი . შემდეგ ის ზურგზე რადიო შუქურით გაათავისუფლეს; თუმცა, სამი კვირის შემდეგ კონტაქტი დაიკარგა. ჯიჯი პირველი ტყვეობაში მყოფი ბელინური ვეშაპი იყო. ჯეიჯეი, კიდევ ერთი ნაცრისფერი ვეშაპის ხბო, SeaWorld San Diego- ში იყო დატოვებული . ჯეიჯეი ობოლი ხბო იყო, რომელიც 1997 წლის აპრილში ნაპირზე გამოვარდა და ორი მილის დაშორებით SeaWorld-ში გადაიყვანეს. 680 კილოგრამიანი (1,500 ფუნტი) ხბო პოპულარული ატრაქციონი იყო და დედასთან განშორების მიუხედავად, ნორმალურად იქცეოდა. ერთი წლის შემდეგ, მაშინდელი 8,164.7 კილოგრამიანი (18,000 ფუნტი) ვეშაპი, მიუხედავად იმისა, რომ საშუალოზე პატარა იყო, ტყვეობაში შესანახად ძალიან დიდი აღმოჩნდა და 1998 წლის 1 აპრილს გაათავისუფლეს. აკუარიო დე ვალენსიაში დატყვევებული ამაზონის მდინარის დელფინი ერთადერთი გაწვრთნილი მდინარის დელფინია, რომელიც ტყვეობაშია.

                           სტოუნჰენჯი

                                           

 (ინგლ. Stonehenge) — პრეისტორიული მეგალითური მონუმენტი ინგლისის სამხრეთ-დასავლეთში (სოლზბერის ვაკე). 1986 წელს, იუნესკომ სტოუნჰენჯი და მის შემოგარენში მდებარე არქეოლოგიური ძეგლები მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა საერთო სახელით - სტოუნჰენჯი, ეივბერი და ასოცირებული ძეგლები.

                                                      

მსოფლიოს ეს ცნობილი ძეგლი შედგება 3 სამშენებლო ფენისგან:

• 97,5 მ დიამეტრის მქონე ქვაყრილისგან, რომლის შიგნით ორმოებია(ნაწილი კრემაციული).
• ძველი მიწაყრილის შიგნით ვერტიკალურად განლაგებული ქვის(38 წყვილი) 2 კონცენტრირებული წრისგან.
• მიწაში ვერტიკალურად ჩასობილი თლილი ქვები(სიმაღლე დაახლოებით 8,5 მ, მასა 28 ტონა), რომლებსაც თავზე ქვის ფილები ადევს.

იხ.ვიდეო

                                                                              

ეს უკანასკნელი ქვათა კონსტრუქცია ქმნის 30 მ დიამეტრის წრეს. წრეში 5 ტრილიტია(ზემოდან ფილაგადაფარებული 2 ქვა), რომელიც თავის მხრივ საკურთხევლის ქვის გარშემოა განლაგებული

                                                  

სტოუნჰენჯი ინგლისის ნეოლითისა და ბრინჯაოს ხანის მჭიდრო მონუმენტების კომპლექსის ცენტრია, რომელიც მოიცავს ასეულობით სამარხ მიწაყრილს.

არქეოლოგები დარწმუნებულნი არიან, რომ ეს წარმოსადეგი ქვის მონუმენტი ძვ. წ. 2500 წლების ფარგლებში აღიმართა.  მაგრამ არსებობს მოსაზრება, რომ იგი ძვ. წ. 3000 წელზე ადრეა აღმართული. გარს შემოვლებული მიწაყრილი, რომელიც მონუმენტის ყველაზე ადრეულ ეტაპს წარმოადგენს, ძვ. წ. 3 100 წლით თარიღდება.

2008 წელს, არქეოლოგებმა წარმოადგინეს მონაცემები, რომლის მიხედვითაც სტოუნჰენჯი ადრეული ადამიანებისთვის სამარხის როლს ასრულებდა. აღმოჩენილია ადამიანის კრემაციის ნარჩენები, რომლებიც ძვ. წ. 3000 წლით თარიღდება, ანუ იმ დროით, როდესაც სტოუნჰენჯის თავდაპირველი კომპონენტები - მიწაყრილები შექმნეს. დღემდე არის ვერსია და კამათი თუ ვინ და როდის და რატომ აშენდა ეს არტეფარქტი.

იხ. ვიდეო

კავკასია

                                 კავკასია

                                         

                                                          კავკასიის ეკორეგიონის ფიზიკური რუკა

 (აზერ. Qafqaz; სომხ. Կովկաս; რუს. Кавказ) (სახელწოდება პირველად მოხსენიებულია დრამატურგის ესქილეს ტრაგედიაში „მიჯაჭვული პრომეთე“) — ვრცელი ბუნებრივი რეგიონი შავ, კასპიის და აზოვის ზღვებს შორის. იგი შემოსაზღვრულია კუმა-მანიჩის ღრმულით (ჩრდილოეთი), ირანით და თურქეთით (სამხრეთი), ყუბანის შესართავით (დასავლეთი) და აფშერონის ნახევარკუნძულით (აღმოსავლეთ
 იხ.ვიდეო

კავკასიის ფართობი დაახლოებით 440 ათასი კვ. კმ-ია, სადაც 30 მლნ ადამიანი ცხოვრობს. კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი კავკასიონს ჩრდილოეთ კავკასიად (იმიერკავკასიად; ფართობი 250 ათ. კმ²) და ამიერკავკასიად (ფართობი 190 ათ. კმ²). ბუნებრივი პირობების მიხედვით განასხვავებენ აგრეთვე დასავლეთ და აღმოსავლეთ კავკასიონს, რომელთაგან პირველი მოიცავს აზოვისა და შავი ზღვის აუზს, მეორე — კასპიის ზღვის აუზს. ქედი ამასთანავე წარმოადგენს ბუნებრივ საზღვარს ზომიერი და სუბტროპიკული ზონებისა. გეოგრაფიულად კავკასიას ეკუთვნის ასევე თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთი, როსტოვის ოლქისა და ყალმუხეთის რესპუბლიკის ტერიტორიების ნაწილი.

                          

ამჟამად კავკასიის ტერიტორია 4 სუვერენული სახელმწიფოს ტერიტორიას მოიცავს: საქართველო (69,7 კვ.კმ), სომხეთი (29,8), აზერბაიჯანი (86,6), რუსეთი (254,3). თვით რუსეთის ფედერაცია კავკასიაში წარმოდგენილია შემდეგი ადმინისტრაციული ერთეულებით: კრასნოდარის მხარე (76,0), სტავროპოლის მხარე (66,5), რესპუბლიკები — ადიღე (7,6), ყარაჩაი-ჩერქეზეთი (14,1), ყაბარდო-ბალყარეთი (12,5), ჩრდილოეთ ოსეთი-ალანია (8,0), ინგუშეთი (4,6), ჩეჩნეთი (15,9), დაღესტანი (50,3).

კავკასიის უძველეს მოსახლეობაში ძირითადად გამოიყოფა ორი, ერთმანეთისაგან განსხვავებული, რასობრივი ტიპი. ერთი. რომელსაც ხმელთაშუაზღვისპირულ რასას აკუთვნებენ, მოიცავს იმიერკავკასიისზოგიერთ დაბლობ რაიონსაც (მაგ. ყუბანის რეგიონი). მას ახასიათებს ვიწრო და გრძელი თავი, ძალზე ვიწრო, მაღალი და მკვეთრად პროფილირებული სახე, დახვეწილი ყვრიმალი, ვიწრო და მკვეთრად გამოხატული ცხვირი, გლუვი რელიეფი და სხვა. ამ ტიპის თანამედროულად ჩრდილოეთ კავკასიის დაბლობ რეგიონებში გავრცელებული იყო მისგან მკვეთრად განსხვავებული ტიპი, რომელსაც ახასიათებდა ზომიერი სიგრძისა და სიგანის თავი, ფართო და ნაკლებპროფილირებული სახე, ზომიერად გამოხატული ყვრიმალი და სხვა.

კავკასიის თანამედროვე მოსახლეობა ანთროპოლოგიურ შემადგენლობაში ძირითადად გამოყოფენ სამ დიდ რასობრივ ტიპს. კავკასიის ჩრდილო-დასავლეთ ტერიტორიაზე გავრცელებულია ადიღური ანთროპოლოგიური ტიპი, ამ ტიპისაგან მუქი პიგმენტაციითა და ზოგიერთი სხვა ნიშნით განსხვავდება კავკასიის კასპიისპირეთში გავრცელებული დასავლურ-კასპიური ტიპი. იგი გვხვდება აზერბაიჯანელებსა და დაღესტნელებში. ამ ტიპის ანალოგიური ფორმები შეინიშნება შუა აზიის, ავღანეთისა და ჩრდილოეთ ინდოეთის ევროპეოიდულ მოსახლეობაში. აქ იგი ცნობილია ინდოხმელთაშუაზღვისპირული რასის ინდოპამირული განშტოების სახელით. მესამეა ცენტრალურ კავკასიაში მცხოვრები წინააზიური ტიპი, რომელსაც ახასიათებს მკვეთრად ბრაქიკეფალური თავი, საკმაოდ ფართო, მაგრამ მკვეთრად პროფილირებული სახე, ვიწრო, მაღალი და მკვეთრად გამოხატული ცხვირი, უხვად განვითარებული თმოვანი საფარველი და სხვა. ეს ტიპი გავრცელებულია თანამედროვე ქართველების ნაწილში, სომხებში, დასავლეთ აზერბაიჯანელებსა და დაღესტნელებში, კავკასიის მთიელთა ჯგუფებში და სხვა. მისი ანალოგიები წინა აზიის თანამედროვე მოსახლეობაში გვხვდება.
იხ.ვიდეო

კავკასიის თანამედროვე მოსახლეობაში საკმაოდ გარკვევითაა გამოხატული ლოკალური ქვეტიპები, რომლებიც მეტ-ნაკლებად განსხვავდება ერთმანეთისაგან.

კავკასიაში ცხოვრობს 50-ზე მეტი ეროვნების ხალხი, რომლებიც ლაპარაკობენ იბერიულ-კავკასიურ (კავკასიურ), ინდოევროპულ და ალტაურ ენობრივ ოჯახთა ენებზე.

იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახში შედის ქართველურ, აფხაზურ-ადიღურ, ნახურ და დაღესტნურ ენათა ჯგუფები. იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახის ყველაზე მრავალრიცხოვანი ხალხია ქართველები, ისინი ცხოვრობენ კავკასიონის შუა ნაწილის სამხრეთ კალთაზე. ამ ოჯახის ენებზე მოლაპარაკე ყველა სხვა ხალხი, აფხაზების გარდა, განსახლებულია კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე.

• აფხაზურ-ადიღურ ჯგუფში შედიან წარმოშობით მონათასავე ადიღეელები (ადიღე და კრასნოდარის მხარის მეზობელი რაიონები), ჩერქეზები (ყარაჩაი-ჩერქეზეთი) და ყაბარდოელები(ყაბარდო-ბალყარეთი დაბლობი ნაწილი და ჩრდილოეთი ოსეთის მოზდოკის რაიონი), აგრეთვე აფხაზები (აფხაზეთი და აჭარა) და აბაზები (ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ჩრდილოეთი ნაწილი).
• ნახურ ჯგუფში შედიან ჩაჩნები (ჩაჩნეთ-ინგუშეთის აღმოსავლეთი და ცენტრალური რაიონები და დაღესტანი ხასავიურთის რაიონი) და ინგუშები (ჩაჩნეთ-ინგუშეთი დასავლეთი რაიონები და მისი მომიჯნავე ჩრდილოეთ ოსეთის რაიონები), ენობრივად ამავე ჯგუფს უკავშირდებიან ბაცბები ანუ წოვა-თუშები (საქართველო, ახმეტის რაიონი), თუმცა კულტურულ-ისტორიულად, რელიგიურად, ყოფითა და სხვა ძირითადი ნიშნების მიხედვით ისინი ქართველი ერის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენენ.
• დაღესტნელ ხალხთა დიდი უმრავლესობა შედის დაღესტნურ ჯგუფში, რომელიც შედგება 4 ქვეჯგუფისაგან: ხუნძური, დარგუული, ლაკური და ლეზგიური. ხუნძურ ქვეჯგუფში (მთიანი დაღესტანი და აზერბაიჯანის ჩრდილოეთ-დასავლეთი რაიონები) ხუნძების გარდა შედიან მათათან თითქმის შერწყმული მცირერიცხოვანი ანდიურ-დიდოური (ცეზური) ხალხები (ანდიელები, ბოთლიხელები, ღოღობერიელები, ჭამალალები, კვანდელები, ტინდიელები, ყარადაღელები, ახვახელები, ცეზები, ჰინუხები, ხვარშიელები, ბეჟიტელები, ჰუნზიბელები), აგრეთვე არჩიბელები.

• დარგუულ ქვეჯგუფში (შუა დაღესტნის მთიანი და მთისპირა რაიონები) დარგუელთა გარდა ხაიდაყელები და კუბაჩელები, ლაკები ცხოვრობენ ცენტრალურ დაღესტნის მთებში. ლეზგიურ ქვეჯგუფში შედიან ლეზგები (დაღესტნის აღმოსავლეთი და აზერბაიჯანის ჩრდილოეთი რაიონები), თაბასარანელები (სამხრეთ-აღმოსავლეთ დაღესტანი, დერბენტის დასავლეთით), აღულები (დაღესტნის სამხრეთ-აღმოსავლეთის მაღალმთიანი ნაწილი), რუთულელები (სამხრეთ დაღესტანი, მდინარე სამურის ზემო დინება), წახები (რუთულელების დასავლეთით), მათვე განეკუთვნებიან ჩრდილოეთი აზერბაიჯანის მცირერიცხოვანი ხალხები: უდიები, ბუდუხები, კრიწები და ხინალუღები.

კავკასიაში მცხოვრებ ხალხთაგან ინდოევროპულ ენათა ოჯახში შედიან რუსები, უკრაინელები, სომხები და ირანის ჯგუფის ხალხები. რუსები ცხოვრობენ სტავროპოლისა და კრასნოდარის მხარეებში, აგრეთვე კავკასიის ყველა მოკავშირერესპუბლიკაში; უკრაინელები — კრასნოდარის მხარეში. ჩრხილოეთ კავკასიის რუსი და უკრაინელი მოსახლეობა მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენენ ყუბანისა და თერგის კაზაკები.

ინდოევროპულ ოჯახის ცალკე ჯგუფია სომხები. შეადგენენ სომხეთის ძირითად მოსახლეობას, ცხოვრობენ აგრეთვე მთიან ყარაბაღში, საქართველოში (უმთავრესად ახალციხისა და ახალქალაქის რაიონებში) კავკასიის ქალაქებში. ამავე ოჯახის ირანულენოვან ჯგუფს განეკუთვნებიან ოსები (ჩრდილოეთი და სამხრეთი ოსეთი), ქურთები (სომხეთი, საქართველო, აზერბაიჯანი), თათები(აზერბაიჯანის ჩრდილო-აღმოსავლეთი და დაღესტნის სამხრეთი ნაწილი), თატურ ენაზე მოლაპარაკე მთის ებრაელები (დაღესტანი და აზერბაიჯანი), თალიშები (აზერბაიჯანის სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი).
იხ.ვიდეო საინტერესოა

• ალთაური ოჯახის თურქულ ჯგუფის ენებზე ლაპარაკობენ აზერბაიჯანელები (აზერბაიჯანი და საქართველოს, სომხეთის, დაღესტნის მოსაზღვრე რაიონები); ერთმანეთთან ახლომონათესავე ყარაჩაელები (ყარაჩაი-ჩერქეზეთის სამხრეთ მთიანი რაიონები) და ბალყარები (ყაბარდო-ბალყარეთის სამხრეთ და სამხრეთ-დასავლეთი რაიონები), ყუმუხები (დაღესტნის დაბლობი ნაწილი, მცირე რაოდენობით — ჩაჩნეთ-ინგუშეთისა და ჩრდილოეთ ოსეთში), ნოღაელები (სტავროპოლის მხარე და დაღესტანი), თათრები(აზერბაიჯანის ქალაქები), კავკასიის თურქმენები (სტავროპოლის მხარის აღმოსავლეთი და ჩრდილოეთი რაიონები).

კავკასიაში მცირე ჯგუფებად ცხოვრობენ ბერძნები, ასურელები, მოლდაველები, ესტონელები, მორდველები, კორეელები, ბოშები. კავკასიის მორწმუნე მოსახლეობის უმრავლესობა ქრისტიანობას აღიარებს. მართლმადიდებლები არიან: რუსები, უკრაინელები, ოსების ძირითადი ნაწილი, ქართველებისა და აფხაზების უმრავლესობა, მოზდოკის ყარაბდოელები; მონოფიზიტები - სომხები. დანარჩენი ხალხების დიდი ნაწილი მუსლიმანები იყვნენ, მ. შ. ლეკების მცირე ნაწილი — შიიტები; სხვები და ნაწილობრივ აფხაზები, ოსები და ქართველები (აჭარლები და ინგილოები) — სუნიტები. ქართველი და მთიელი ებრაელები აღიარებდნენ იუდაიზმს.

ენობრივი კლასიფიკაციის შესაბამისად კავკასიელი ხალხები შემდეგ ჯგუფებად იყოფიან:

კავკასიური ოჯახის ხალხები:

• ქართველური ჯგუფი: ქართველები (საქართველოში: დაახლ. 4.000.000; საერთო რაოდენობა: 7.200.000)
• აფხაზურ-ადიღეური ოჯახი: აფხაზები (95.000), აბაზინები (31.000), ყაბარდოელები (304.000), ჩერქეზები (50.000), ადიღეელები (115.000).
• ნახური ჯგუფი: ჩეჩნები (840.000), ინგუშები (200.000).
• დაღესტნური ჯგუფი: ავარელები (540.000), ლეკები (430.000), ლაკები (110.000), დარგუელები (32.000).

ალთაური ოჯახის ხალხები:

• თურქული ჯგუფი: აზერბაიჯანელები (5.800.000), ყუმუხები (255.000), ყარაჩაელები (140.000), ბალყარელები (69.000).
• მონღოლური ჯგუფი: ყალმუხები (218.000)

ინდოევროპული ოჯახის ხალხები:

• სლავური ჯგუფი: რუსები (8.100.000), უკრაინელები (350.000). ბევრი მათგანი თავს კაზაკებად მიიჩნევს.
• ბერძნული ჯგუფი: ბერძნები (120.000).
• ირანული ჯგუფი: ოსები (570.000), ქურთები (230.000)
• სომხური ჯგუფი: სომხები (4.300.000).

აფრაზიული ოჯახის ხალხები:

• სემიტური ჯგუფი: ებრაელები (30.000), ასურელები (11.000)

მიუხედავად ეთნიკური, რელიგიური და ენობრივი სხვაობისა, კავკასიელებს ერთმანეთთან მჭიდროდ აკავშირებს პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერესები, აგრეთვე საერთო ისტორიული ბედი, კულტურებისა და ტრადიციების მსგავსება. კავკასიის ბუნების სილამაზეს, მის მცხოვრებთა ტრადიციებს ბევრი ლიტერატურული ნაწარმოები მიეძღვნა, მათ შორის აღნიშვნის ღირსია: “კავკასია” — ალექსანდრე დიუმას (მამა) ნაწარმოები, პუშკინის "კავკასიელი ტყვე", ლერმონტოვის რომანი “ჩვენი დროის გმირი”, ტოლსტოის რომანი “კაზაკები” და “ჰაჯი მურატი”.

კავკასიელთა ნახევარზე მეტი ქალაქებში ცხოვრობს. ქალაქელთა ყველაზე დიდი პროცენტია ჩრდილოეთ ოსეთში — 68% და სომხეთში — 66%, ყველაზე ნაკლები — დაღესტანში 39%. სამ კავკასიურ ქალაქში მილიონზე მეტი ადამიანი ცხოვრობს (ბაქო, თბილისი, ერევანი), 10 ქალაქში — 200 ათასზე მეტი, 8 ქალაქში — 100 ათასზე მეტი. მნიშვნელოვანი ქალაქებია:

ბაქო (1.757.000), თბილისი (1.264.000), ერევანი (1.215.000), კრასნოდარი (620.000), ჯოხარყალა (გროზნო, 401.000), სოჭი (337.000), ვლადიკავკაზი (320.000), სტავროპოლი (318.000), მაჰაჩყალა (315.000), განჯა (232.000), ნალჩიკი (207.000), გიუმრი(206.000), ქუთაისი (200.000).

კავკასიის ქალაქები გაჩნდა სხვადასხვა დროს და სხვადასხვა ეპოქაში. არსებული ქალაქებიდან ყველაზე ძველია: ერევანი (ცნობილია ძვ.წ. 782 წლიდან როგორც ურარტული ციხესიმაგრე ერებუნი), ქუთაისი (ცნობილია ძვ.წ. მე-6 ს-დან როგორც ლეგენდარული კოლხეთის სამეფოს დედაქალაქი აიას სახელით), ვანი (სავარაუდოდ ანტიკურ წყაროებში ნახსენები სურიემი), სოხუმი (ანტიკური დიოსკურია), ფოთი (ანტიკური ფაზისი), ბარდა (კავკასიის ალბანეთის დედაქალაქი) და სხვა. ჩრდილოკავკასიური ქალაქები საკმაოდ ახალგაზრდები არიან — წარმოიქმნენ მე-17-18 საუკუნეებში, გარდა რამდენიმე ქალაქისა, რომლებიც შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ მდებარეობენ.

იხ. ვიდეო

                         კავკასიის ალბანეთი

                                               

                                     ალბანეთის საზრვარი 387 წლამდე

(ძვ. ბერძნ. Αλβανεια, ქვეყნის სახელი მშობლიურ ენაზე უცნობია^[1]) — იყო უძველესი სახელმწიფო სამხრეთკავკასიაში ამჟამინდელ აზერბაიჯანისა და დაღესტნის ტერიტორიაზე. სიტყვა ალბანეთილათინურად (ლათ. Albania) ნიშნავს „მთიან მიწას“. ალბანელები იყვნენ იბერო-კავკასიელი ტომები და ლაპარაკობდნენ ალბანურ ენაზე, რომელიც მიეკუთვნება იბერო-კავკასიურ ენათა ჯგუფს. კავკასიის ალბანეთის დედაქალაქები სხვადასხვა დროს იყვნენ ქალაქები კაბალა და ბარდა

იხ.ვიდეო

                 კავკასიის ალბანეთის ენა

                                               

                          სომხური ხელნაწერი   XV ს შეიცავს ალბანურ ალფაფივიტით

მკვდარი ენა. განეკუთვნება იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახს. გავრცელებული იყო თანამედროვე აზერბაიჯანისა და დაღესტანის ტერიტორიაზე და წარმოადგენდა ალბანეთის სამეფოსოფიციალურ ენას. გააჩნდა საკუთარი დამწერლობა. სავარაუდოდ, ალბანური ენა უნდა დადებოდა საფუძვლად თანამედროვე უდიურ ენას. ალბანური დამწერლობა არის იმ მოზაიკის ნატეხი რომლითაც ხდება ალბანური სახელმწიფოს ნაგლეჯ ნაგლეჯ გაცოცხლება

იხ.ვიდეო 

პირველი საუკუნის ალბანური ტაძარი გიში შაკიში (აზერბაიჯანი)