ლაპლანდია

                              ლაპლანდია

                                                  

 (საამთა ენაზე Sápmi, Sámeednam, ფინურად Lappi, შვედურად Lappland და ნორვეგიულად Lapland) — ტრადიციულად საამებით (ლოპარებით, ლაპლანდებით) დასახლებული კულტურული რეგიონის დასახელება. მდებარეობს ჩრდილოეთ ევროპაში (ფენოსკანდინავიის ჩრდილოეთი). ლაპლანდია ერთიანი სახელმწიფო არასდროს ყოფილა; დღესდღეობით ის დანაწილეობული აქვს ოთხ სახელმწიფოს, ესენია: ნორვეგია, შვედეთი, ფინეთი და რუსეთი.

ოხ.ვიდეო

ლაპლანდიაში ნადირობისა და თევზჭერის ნეოლითის დროინდელი კვალია აღმოჩენილი. ჩვენს წელთ აღრიცხვამდე, დაახლოებით, 100 წელს, ლაპლანდია საამებით დასახლდა, რომლებიც XVII საუკუნეში შვედებმა შეავიწროვეს, ჩრდილოეთისკენ განდევნეს და დახარკეს. ლაპლანდიის სამხრეთი ნაწილი 1809 წლამდე შვედეთს ეკუთვნოდა. მომდევნო პერიოდებში კი თანამედროვე ფინეთის ტერიტორია და მასთან ერთად ლაპლანდიაც რუსეთის იმპერიის საზღვრებში მოექცა. შესაბამისად, 1809 წლიდან სამხრეთი ლაპლანდია გაიყო დასავლეთ (შვედურ) და აღმოსავლეთ (ფინურ) ნაწილებად. 1917 წელს ფინეთმა ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ დამოუკიდებლობა აღიდგინა, თუმცაღა, მოკლე ხანში თავისი ჩრდილო-აღმოსავლეთი ტერიტორიები (კარელია, კოლის ნახევარკუნძული) დაკარგა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ლაპლანდიის მოსახლეობა მსოფლიოს თეთრკანიან მოსახლეობას შორის, ცხოვრების ერთ-ერთი ყველაზე ჩამორჩენილი წესით ცხოვრობს.

                                                                    

                                   საამები

                                                

 (თვითსახელწოდება — კილდ. са̄мь, საამ.-ჩრ. sámit, sampelaš; ფინ. Saamelaiset, ნიუნ. Samar, შვედ. Samer), ლოპარები (მეზობელი ერები: ფინელები, სკანდინავიელები და რუსები მათ ლოპარებსაც „lappar“ ან „lapper“ უწოდებენ, რაც ფინურად ეტიმოლოგირდება, როგორც „ნაპირა მიწის მცხოვრებნი“), ლაპლანდიელები — ეთნიკური ჯგუფი ევროპაში. ცხოვრობენ ნორვეგიაში, შვედეთში, ფინეთსა და რუსეთში(კარელიაში). XX საუკუნის დამდეგს საამების საერთო რაოდენობა 31 ათას ადამიანს შეადგენდა. დღეისათვის საამების საერთო რაოდენობა 85 ათასიდან 130 ათასამდე მერყეობს

საამის ხალხის სამშობლო

სამის ხალხი ცხოვრობს ტერიტორიაზე, რომელსაც თავად უწოდებდენ „საპმის“ ან „სამე–ეატნამს“. ამ რეგიონებს უცხოელები „ლაპლანდიას“ ან „ლაპპს“ ეძახიან. თუმცა სამელების ტერმინსა და „ლაპპს“ შორის ჯერ არცერთია დომინანტური. ტერიტორიები სახელად „ფინმარკი“ და „ლაპმარკი“ არის საპმის მხოლოდ მცირე ნაწილი. ამჟამად სამის ხალხი ცხოვრობს ნორვეგიის, ფინეთის და შვედეთის ჩრდილოეთ ნაწილებში ასევე კოლის ნახევარკუნძულზე (რუსეთი). ეს არეალი მოიცავს არქტიკულ და სუბარქტიკულ რეგიონებს რომელთა კლიმატზეც გავლენას ახდენს გოლფსტრიმის თბილი დინება, ამის გამო ზამთარში ტემპერატურა ძირითადად –40 °C მაღალია (სამის ტერიტორიის ჩრდილოეთ ნაწილში მზე ხანდახან რამდენიმე თვე არ ჩანს), ხოლო ზაფხულში ტემპერატურა 25 °C აღწევს (ხანდახან მზე არ ჩადის რამდენიმე თვის განმავლობაში).

დემოგრაფია

სამის ხალხის ადეკვატური აღრიცხვა არასოდეს ჩატარებულა. რადგან ამ აღრიცხვის შედეგი დამოკიდებულია იმაზე თუ რა კრიტერიუმის მიხედვით მივიჩნევთ ადამიანს სამის საზოგადოების წევრად. 1982 წლისმონაცემებით ნორვეგიაში არის 60 000 – 40 000 სამი, შვედეთში 15 000, ფინეთში 4 000, ხოლო რუსეთში 2 000. ამ ადამიანების 70% ლაპარაკობს სამიზე (სამის ხალხის ენა) ხოლო მათი 10% არის ირმის მომშენებელი. დაახლოებით 7 000 სამისთვის ირმების მოშენება არის ერთადერთი საქმიანობა. დაუზუსტებელი ინფორმაციით სამის ხალხს ჰყავს დაახლოებით 450 000 ირემი. მართალია სამის ხალხის უდიდესი ნაწილი ცხოვრობს ჩრდილოეთში, მათი ნაწილი საცხოვრებლად გადავიდა იმ ქვეყნის დედაქალაქშიც რომლის ტერიტორიაზეც ცხოვრობენ. ეს მიგრაცია განსაკუთრებით ძლიერი იყო მეორე მსოფლიო ომის დროს.

ისტორია და კულტურული ურთიერთობები

დღევანდელი მეირმე, მეთევზე და შერეული ეკონომიკის სამის ხალხის წინაპრები შემგროვებლები იყვნენ. ისინი შევიდნენ ჩრდილოეთ ფენოსკანდიაში აღმოსავლეთიდან რამდენიმე ათასწლეულის წინ. გზად მათ ჰქონდათ შეხება სხვადასხვა მეჩხრად დასახლებულ ხალხთან და მათ ენებთან ამის შედეგად გაჩნდა დღევანდელი საპმი. შემდგომში მათ მოუწიათ ენობრივი შეხება ჰქონოდათ ფინურ რუსულ და სკანდინავიურ ენებთან. ამ ხალხს სამის ხალხთან პირველი იკონტაქტეს ვაჭრების გადასახადის შემგროვებლებისა და მისიონერების წყალობით. ზოგჯერ იძულებითი ასიმილაციის პროცესი იწვევდა სამის მთელი რეგიონალური ჯგუფების დომინანტურ კულტურაზე გადასვლას ამ პროცესს აჩქარებდა სამის ხალხის ფენოტიპური ერთფეროვნება. მეოცე საუკუნის ბოლოსკენ გავრცელებულმა პლურალისტულმა პოლიტიკამ სამის ხალხს ასიმილაციის საფრთხე მოაშორა. დღეისთვის სამის ხალხს აქვთ მოქალაქეობა და სარგებლობენ ამ სტატუსის ყველა უფლებითა და პრივილეგიით, როგორც განათლების პოლიტიკის, ჯანდაცვის, ასევე რელიგიის სფეროში. ამავდროულად სამის ხალხი აქტიურად უფრთხილდება თავის ეთნეიკურ სტატუსსა და კულტურას.

დასახლებები

სამის ხალხის დასახლებები განსხვავდებიან ზომითა და ხანგრძლივობით რადგან ზოგიერთი სამი სეზონურად მოხეტიალეა. მაგრამ ზოგი არ იცვლის ადგილს მათ სოფლებში და დასახლებებში მოსახლეობის რაოდენობა შეიძლება იყოს როგორც რამდენიმე ოჯახი ასევე რამდენიმე ათასი ინდივიდი. ამ დასახლებებში სამის მოსახლეობა ძირითადად უმცირესობაშია და მათ ცხოვრების წესზე გავლენას ახდენს ადგილზე გავრცელებული დომინანტური კულტურა. სამის დასახლებები ძირითადად ორიენტირებულია ადგილობრივი რესურსების გამოყენებაზე. დასახლებების უმეტესობა მდინარეებზეა რაც ქმნის ზაფხულში ნავით ხოლო ზამთარში ციგით ტრანსპორტირების შესაძლებლობას. თანამედროვე ტრანსპორტი უბიძგებს სამის ხალხს რომ ისინი უფრო შორიშორს დასახლდნენ ხოლო თანამედროვე განათლების ჯანდაცვის და სხვა სოციალური სისტემები კი პირიქით – ცენტრალიზებისკენ. ხანდახან სამის ხალხი ტერმინ სოფელში გულისხმობს ადმინისტრაციულ ან ირმის ფარაზე განკუთვნილ ტერიტორიას და არა სოფელს ტრადიციული გაგებით. არსებობს სამის დასახლებების მრავალი ვარიანტი ტრადიციულად მათ დასახლებებში საცხოვრისები ერთმანეთთან ძალიან ახლოს შენდება. საცხოვრისების და სხვა შენობების (საჭმლის და აღჭურვილობის შესანახი თევზის შებოლვისთვის განკუთვნილი და სხვ.) როლს ძირითადად კარვები და დაწნული ბალახისგან აშენებული სახლები ასრულებენ მაგრამ მათში ასევე გავრცელებულია თანამედროვე სახლები, რომლებიც საკმაოდ მაღალი სტანდარტებისაა მათ აქვთ ცენტრალური გათბობაც კი. საზოგადოების ის ნაწილი რომელიც ირმების მოშენებითაა დაკავებული უფრო მობილურია. მათი საცხოვრისები შედგება ერთი ცენტრალური და რამდენიმე პატარა კარვისგან. ეს კარვები უმეტეს შემთხვევაში ღია ცეცხლის გარშემო არიან აღმართულნი. სანამ კარავს აღმართავენ სამის ხალხი იმ ადგილს ფარავს არყის ტოტებით შემდეგ ირმის ტყავებით და მხოლოდ მერე აღმართავენ კარავს. სახლისთვის საჭირო საგნები ინახება სკივრებში.

იხ. ვიდეო

რუსეთი

საამის ხალხის მდებარეობა კოლის ნახევარკუნძულზე

ეროვნული კულტურის ცენტრი ლოვოზეროში

რუსეთში მცხოვრები საამის ხალხი ბევრად დიდი წნეხისა და დაკვირვების ქვეშ იმყოფებიან. მათი ავტონომიის საკითხი, რომელიც გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მიერ არის შედგენილი, ჯერ კიდევ არ არის ხელმოწერილი რუსეთის მხრიდან. რუსეთს გააჩნია კანონი, როგორც სკანდინავიის ქვეყნებს, მცირე აბორიგენ მოსახლეობასთან დაკავშირებით. კანონის მიხედვით სახელმწიფო ვალდებულია შეუნარჩუნოს კულტურა და ენა მცირე ხალხებს, ასევე მიიღოს წინადადებები და განიხილოს მათი შეთავაზებული ცვლილებების შესახებ, მაგრამ ამის პარალელურად ისინი ვალდებულები არიან დაემორჩილონ საერთაშორისო და სახელმწიფო კანონებს, რომლებიც დამტკიცებულია უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანოების მიერ. კანონი მიღებული იქნა რუსეთის მიერ 1999 წლის 30 აპრილს რუსეთის ფედერალურ სხდომაზე. მას მოიხსნენიებენ როგორც „აქტი რუსეთის ფედერაციაში მცხოვრებ მცირე აბორიგენ ხალხთან დაკავშირებით“. აქტი ითვალისწინებს კონტროლს მთავრობისა, გაუწიოს კონსულტაცია და დაეხმარონ ტრადიციების, ენის, კულტურის და ცხოვრების წესის შენარჩუნების, თუ რა თქმა უნდა მცირე ხალხს გააჩნია ამის სურვილი. აქტი არ ითვალისწინებს მყარ კანონიერ დაცვას, მაგრამ მაინც აგებს პასუხს საბაზისო უსაფრთხოების საკითხებზე. გარკვული ფორმალური ასპექტების გამო აბორიგენი ხალხი კარგავს ავტონომიურ გავლენას თავიანთ მიწებზე გარკვეული ეკონომიკური ინტერესების საფუძველზე. საამის ენა, კულტურა და ბუნებრივი ფუძე რუსეთის მხრიდან არც თუ ისე თავისუფალ კონდენციაშია. როგორც უმცირესი აბორიგენული ხალხები, საამის ხალხი ვერ ახერხებს ხმა მიაწვდინონ რუსეთის უმაღლეს პოლიტიკურ ორგანოებს, ვინაიდან ვერ ატარებენ შიდა არჩევნებს, ვეტოს დადების უფლება არ აქვთ და ვერანაირი ავტონომიური პრიორიტეტებით ვერ სარგებლობენ. მაგრამ, მურმანსკის დუმამ დააკანონა საამისთვის დახმარება და მათი უფლებების ბევრად უფრო სერიოზული ზედამხედველობა. ლოვოზეროს მუნიციპალიტეტი კი ირჩევს ერთ ადამიანს, რომელიც უმცირესი აბორიგენული ხალხების საქმეებს და პრობლემებს განიხილავს. რუსეთში მცხოვრები საამი ორგანიზებულნი არიან ორ ორგანოში: „გუოლადაგა სამი სერავში“ და „მუმანსკა გუვლუ სამესერავში“. ორივე ასოციაცია საამის კონსულატის წევრია, და მათ „მუდმივი წევრების“ სტატუსი გააჩნიათ. რუსული საამი ასევე იღებს მონაწილეობას R. A. I. P. O. N. (Russian Association of Indigenous Peoples of the North, Siberia and Far East) -ის კრებებში. ეს ფაქტი მეტად აძლიერებს საამის გავლენას რუსეთის ფედერაციაში. ასევე დიდი მხარდაჭერა გააჩნიათ ნორდული საამის წევრებისგან, რომლებიც დაუღალავად ცდილობენ თავიანთი უფლებების დაცვის პარალელურად გაამყარონ მათი რუსეთში მცხოვრები მოძმეების ფეხქვეშ მშობლიური მიწა და გააძლიერონ მათი გავლენ

იხ. ვიდოე

ჟაკ ვალე უფოლოგია

                               ჟაკ ვალე                           უფოლოგია

                        
                                                          ჯ. ა. ჰაინეკი (მარცხნივ) და ჟ. ვალე. 1978წ 
(ფრ. Jacques Vallée დაიბ. 1939წ-ის 24 სექტემბერი) - ფრანკო-ამერიკელი მეცნიერი ფართო პროფილით ასტრონომი, ასტროფიზიკოსი, მათემატიკოს-პროგრამისტი, ბიზნესმენი, უფოლოგი ასევე მწერალ-ფანტასტი მუდმივად ცხოვრობს სან-ფრანცისკოში, აშშ.
ჟაკ ვალემ პირველად დაინახა ამუცნობი მფრინავი ობიექტი (ამო) სახლთან დაახლ 1955წ-ს. სერიზული უფოლოგიური კვლევები მან დაიწყო 1961წ-ს და თავდაპირველად მისი იდე ოყო უცხოპლანეტელთა წარმოშობის ამო-ს დარწმუნებით უფოლოგ ჯ. კლარკის აზრით ვალეს სამუშაო 1960წწ იყო უფრო არტგუმენტირებული ამ მიმართულებით. 1969წ-ს ვალეს შეხედულებები რადიკალურად შეიცვალა. მსგავსად ჯონ კილისა, ის ატარებს პარალელებს დედამიწის მითოლოგიასა და აღწერას თვითმხილველების ამო-ს.  ყველა ეს მონაცემები იყო თავმოყრილი უფოლოგიურ წიგნში  Passport to Magonia: From Folklore to Flying Saucers ამ ხედვამ  სერიოზული კოფლიქტი გამოიწვია ვალესა და უფოლოგიურ საზოგადოებას შორის
იხ ვიდეო საინტერესო ვიდეოა გთავაზობთ დასკვნა თავად გამოტანეთ.

საკუთარი მოგონენების მიხედვით, ჟაკ ვალე პირველად ამო დაინახა სახლში პუნტუაზში დაახლ  -  1955წ-ს. სერიოზული უფოლოგიური კვლევებით ის დაინტერესდა 1961წ-ს და თვდაპირველად ის გამოდიოდა იდეით ამო-ის უცხოპლანეტული წარმოშობაზე 

იხ. ვიდეო კონტაქტიორის მონაყოლი

უფოლოგია იხ.ვიდეო ეს ვიდეო ძალინ პოპულარულია საზღვარგარეთულ უფოლოგიაში უშუალოდ სტატია შეგიძლიათ იხილოთ ლინკზე
კონტაქტიორის მონაყოლი  იხ. ვიდეო

ვეშაპისნაირნი

                            ვეშაპისნაირნი

                            
                                                                                                  Megaptera novaeangliae

სამეფო:	ცხოველები

ტიპი:	ქორდიანები

ქვეტიპი:ხერხემლიანებიკლასი:ძუძუმწოვრებირიგი:ვეშაპისნაირნი

  (ლათ. Cetacea) — წყლის ძუძუმწოვრების რიგი. აქვთ 1-2 მ-იდან — 33 მ-მდე სიგრძის თითისტარისებრი სხეული, რომელიც ჰორიზონტალური ორპალოტიანი კუდით ბოლოვდება. ბალნიანი საფარველი, გარეთა ყური, ოფლისა და თებოს ჯირკვლები რედუცირებულია. ხერხემალში გავის განყოფილება არ გააჩნიათ. აქვთ 17-მდე წყვილი ნეკნი, რომელთაგან მხოლოდ 1-10 წყვილი უკავშირდება მკერდს. ლავიწი არა აქვთ. ბეჭი მარაოსებრია. მხრის ძვალი მოკლე და მსხვილია, წინამხრის ძვლები მოკლეა. თითებში (4 ან 5) ფალანგების რიცხვი გადიდებულია. წინა კიდურები ფარფლებადაა გადაქცეული, ხოლო უკანა არა აქვთ (შემორჩენილია მხოლოდ მენჯის ნაშთები). ვეშაპისნაირთ ჟანგბადის მარაგის განუახლებლად დიდხანს შეუძლიათ წყალქვეშ ყოფნა (კაშალოტებს 1,4 საათამდე), რაც გაპირობებულია სუნთქვის ცენტრის დაქვეითებული მგრძნობელობით სისხლში CO₂-ის დაგროვებისადმი, ფილტვების დიდი მოცულობით და კუნთოვანი მიოგლობინის დიდი რაოდენობით. ყველაფერი ეს საშუალებას აძლევს ვეშაპისნაირთ წყლის ზედაპირიდან თან ჩაიტანონ დიდი რაოდენობით ჟანგბადი, რომელიც მეტად ეკონომიურად იხარჯება.

იხ. ვიდეო

ყვინთვის დროს გულის მოქმედება (პულსი) ორჯერ და უფრო მეტჯერ ნელდება, ხოლო სისხლი იმგვარად მოძრაობს, რომ ჟანგბადით უპირველეს ყოვლისა თავის ტვინი და გულის კუნთი მარაგდება. ხანგრძლივად ყვინთვისას ეს ორგანოები ჟანგბადს იღებენ კაპილარების ქსლიდანაც („საოცარი ბადიდან“). გრძნობის ორგანოებს შორის ყველაზე უკეთაა განვითარებული სმენის ორგანო. ჩვეულებრივი ბგერების გარდა ვეშაპისნაირნი აღიქვამენ ინფრაბგერებისა და ულტრაბგერებს, რომლებიც ადამიანის სმენის ორგანოებისათვის მიუწვდომელია. კარგად აქვთ განვითარებული აგრეთვე შეხებისა და გემოვნების ორგანოები. თვალები პატარა აქვთ, ყნოსვის ფუნქცია — დაკარგული. ვეშაპისნაირნი შობენ ერთ ნაშიერს. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევენ 2-6 წლის ასაკში. ცოცხლობენ 30-50 წლამდე. ცხოვრობენ ოჯახებად ან ჯოგებად.
                                                  
ზემოთ კაშალოტი, ამაზონის დელფინი, კბილღვედა  ვეშაპი, სახრეთის გლუვი ვეშაპი, მარტოკბილა, კუზიანი ვეშაპი, ნაცრისფერი ვეშაპი, ჩვეულებრივი ზღვის ღორი

 მნიშვნელოვანი სარეწი ობიექტებია. ვეშაპებზე ნადირობის რეგულაციას ხელმძღვანელობს საერთაშორისო ვეშაპნადირობის კომისია. ზოგიერთ სახეობა (დელფინები, ლურჯი ვეშაპი და სხვა) ნადირობა აკრძალულია ხანგრძლივი დროით, რის შედეგადაც მათმა რაოდენობამ ბოლო დროს მნიშვნელოვნად იმატა. ვეშაპისნაირთა რიგი იყოფა ორ ქვერიგად: უკბილო ვეშაპები და კბილიანი ვეშაპები. პირველს განეკუთვნება 3 ოჯახი: სადა ვეშაპისებრნი, ზოლიანი ვეშაპისებრნი და რუხი ვეშაპისებრნი, ხოლო მეორეს — 4 ოჯახი: კაშალოტისებრნი (Physeteridae), დინგნისკარტასებრნი (Ziphiidae), დელფინისებრნი (Delphinidae) და მდინარის დელფინისებრნი. ვეშაპისნაირთაგან ცნობილია 38 გვარის 83 სახეობა, რომლებიც გავრცელებული არიან არქტიკიდან ანტრაქტიკამდე ყველა ოკეანესა და ზღვაში. შავ ზღვაში ბინადრობს სამი სახეობა — აფალინა, ზღვის ღორი და დელფინი, რომლებიც მრავლად გვხვდება საქართველოს სანაპიროებთანაც. 1880 წლის მაისში ჩაქვის მახლობლად ზღვის დინებამ გამორიყა მცირე ზოლიანი ვეშაპი (Balaenoptera acutorostrara), რომლის ჩონჩხი საქართველოს მუზეუმში ინახება.

ვეშაპები, სავარაუდოდ წარმოიშვა წყვიჩლიქოსნებისგან მიწის ძუძუმწოვრებისგან, რომელიც 50მლნ|წ უკან გადავიდნენ ცურვის ცხოვრების წესზე.

არსებობს სახვადსხვა ათეორია წარმოშობისა ვეშაპებების. ვარაუდობენ, რომ ვეშაპები, დელფინები და ზღვის ღორები წარმოიშვნენ მიწის ჯგუფიდან ძუძუმწოვრებისაგან სახელწოებით 

                          

                                                     მეზონიხი.

ეს ცხოველები გავდნენ მგლებს, მაგრამ ჰქონდათ ჩლიქები როგორც ძროხებსა და ირმებს. ისისბი ცხოვრობდნენ დაახლ. 60მლნ წ უკან უძველესი ზღვის გარშემო  ტეთისი. იქ სადაც ეხლა არის ხმელტაშუაზღავაა და ნაწილი აზიის სუბკონტინენტი. ისისნი ნადირობდნენ თვეზებზე და სხვა ზღვის ცხოველებზე. რადგან ისისნი დიდ დროს ატარებდნენ წყალში მათი სხვეული შეიცვალა.

ვეშაპისნაირნი:

• გრენლანდიური ვეშაპი
• გრძელდინგა ვეშაპი
• თეთრგვერდა ვეშაპი
• თეთრი ვეშაპი
• ზღვის ღორი
• კაშალოტი
• კუზა ვეშაპი
• ლურჯი ვეშაპი
• მცირე ზოლებიანი ვეშაპი
• რუხი ვეშაპი
• სამხრეთული ვეშაპი
• სეივალი
• ფინვალი
• ჩრდილოური ვეშაპი

იხ. ვიდეო

კუდერცხალა

ორკა ულიზესი, 2009

ორკას ინტელექტი , გაწვრთნის უნარი, შთამბეჭდავი გარეგნობა, ტყვეობაში თამაშის მანერა და მისი ზომა მას პოპულარულ ექსპონატად აქცევს აკვარიუმებსა და წყლის თემატურ პარკებში. 1976 წლიდან 1997 წლამდე ისლანდიაში ველური ბუნებიდან ორმოცდათხუთმეტი ვეშაპი, იაპონიიდან ცხრამეტი და არგენტინიდან სამი. ეს მაჩვენებლები არ მოიცავს დაჭერის დროს დაღუპულ ცხოველებს. ცოცხალი დაჭერის რაოდენობა მკვეთრად შემცირდა 1990-იან წლებში და 1999 წლისთვის მსოფლიოში გამოფენილი ორმოცდარვა ცხოველიდან დაახლოებით 40% ტყვეობაში დაიბადა. 

ისეთი ორგანიზაციები, როგორიცაა ცხოველთა დაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია და ვეშაპებისა და დელფინების კონსერვაციის კამპანია, ებრძვიან მათ ტყვეობაში ყოფნის პრაქტიკას. 

ტყვეობაში მათ ხშირად უვითარდებათ პათოლოგიები, როგორიცაა ზურგის ფარფლის კოლაფსი, რომელიც ტყვეობაში მყოფი მამრების 60–90%-ში შეინიშნება. ტყვეობაში მყოფებს სიცოცხლის ხანგრძლივობა შემცირებული აქვთ, საშუალოდ მხოლოდ 20 წლამდე ცოცხლობენ, თუმცა ზოგიერთი უფრო დიდხანს ცოცხლობს, მათ შორის რამდენიმე 30 წელზე მეტი ასაკისაა, ხოლო ორი, კორკი II და ლოლიტა, 40 წლის შუა პერიოდში. ველურ ბუნებაში, მდედრები, რომლებიც ჩვილობის ასაკს გადაურჩებიან, საშუალოდ 46 წელი ცოცხლობენ და 70–80 წლამდე. ველურ ბუნებაში ჩვილობის ასაკს გადარჩენილი მამრები საშუალოდ 31 წელი ცოცხლობენ და შეუძლიათ 50–60 წლამდე მიაღწიონ. 

ტყვეობაში ყოფნა, როგორც წესი, ნაკლებად ჰგავს ველურ ჰაბიტატს და ტყვეობაში მყოფი ვეშაპების სოციალური ჯგუფები უცხოა ველურ ბუნებაში ნაპოვნი ვეშაპებისთვის. კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ ტყვეობაში ცხოვრება სტრესულია ამ ფაქტორების და ცირკის ილეთების შესრულების მოთხოვნილების გამო, რომლებიც ველური ორკების ქცევის ნაწილი არ არის. ველურ ორკებს შეუძლიათ დღეში 160 კილომეტრამდე (100 მილი) გაიარონ და კრიტიკოსები ამბობენ, რომ ცხოველები ძალიან დიდები და ინტელექტუალურები არიან ტყვეობისთვის შესაფერისი.  ტყვეობაში მყოფი ვეშაპები ზოგჯერ აგრესიულად იქცევიან საკუთარი თავის, მათი თანამგზავრების ან ადამიანების მიმართ, რაც კრიტიკოსების თქმით, სტრესის შედეგია .  ორკები კარგად არიან ცნობილები შოუებში გამოსვლებით, მაგრამ ტყვეობაში მყოფი ვეშაპების რაოდენობა მცირეა, განსაკუთრებით ბოთლისებრი დელფინების რაოდენობასთან შედარებით, 2012 წლის მონაცემებით, აკვარიუმებში მხოლოდ ორმოცდაოთხი ტყვეობაში მყოფი ვეშაპია . 

თითოეულ ქვეყანას აქვს საკუთარი მოთხოვნები ავზთან დაკავშირებით; აშშ-ში, მინიმალური ვოლიერის ზომა დადგენილია ფედერალური რეგულაციების კოდექსით , 9 CFR E § 3.104, ზღვის ძუძუმწოვრების ჰუმანური დამუშავების, მოვლის, დამუშავებისა და ტრანსპორტირების სპეციფიკაციების შესაბამისად . 

დონ ბრანჩეუ შოუს მართავდა ინციდენტამდე ოთხი წლით ადრე

ტყვეობაში მყოფ ორკებს შორის აგრესია ჩვეულებრივი მოვლენაა. ისინი ერთმანეთსაც ესხმიან თავს და თავიანთ მწვრთნელებსაც. 2013 წელს SeaWorld-ის მიერ ტყვეობაში მყოფი ორკების მიმართ დამოკიდებულება ფილმის „შავი თევზის“ საფუძვლად იქცა, რომელიც ტილიკუმის , SeaWorld Orlando-ს ორკას ისტორიას ასახავს , ​​რომელიც სამი ადამიანის სიკვდილში მონაწილეობდა.  ფილმმა ზოგიერთი კანონმდებლის მიერ ვეშაპისებრი ცხოველების ტყვეობაში ყოფნის აკრძალვის შესახებ წინადადებების შეტანა გამოიწვია და SeaWorld-მა 2016 წელს ორკების პროგრამა თანდათანობით შეწყვიტა. 

სხვები

SeaWorld-ის მფრინავი ვეშაპი ტრენერებთან ერთად

დელფინები და ზღვის ღორები ტყვეობაში იმყოფებიან. ყველაზე გავრცელებულია ბოთლცხვირა დელფინები , რადგან მათი წვრთნა შედარებით ადვილია, ტყვეობაში დიდხანს ცოცხლობენ და მეგობრული გარეგნობა აქვთ. ბოთლცხვირა დელფინები ტყვეობაში მთელ მსოფლიოში ცხოვრობენ, თუმცა ზუსტი რაოდენობის დადგენა რთულია. ტყვეობაში სხვა სახეობებია ლაქებიანი დელფინები , ცრუმკვლელი ვეშაპები და ჩვეულებრივი დელფინები , კომერსონის დელფინები , ასევე უხეში კბილებიანი დელფინები , მაგრამ ყველა გაცილებით მცირე რაოდენობით. ტყვეობაში ასევე ათზე ნაკლები პილოტი ვეშაპია , ამაზონის მდინარის დელფინი , რისოს დელფინი , მბრუნავი დელფინი ან ტუკუქსი . ჰავაიში , Sea Life Park- ში ინახება ორი უჩვეულო და იშვიათი ჰიბრიდული დელფინი, რომლებიც ფლუინების სახელითაა ცნობილი , რომლებიც ბოთლცხვირა დელფინსა და ცრუმკვლელ ვეშაპს შორის ნაჯვარია . ასევე, ტყვეობაში ცხოვრობს ორი გავრცელებული /ბოტლენოზაფიანი ჰიბრიდი Discovery Cove- სა და SeaWorld San Diego-ში . 

1960-იან და 1970-იან წლებში განმეორებითი მცდელობების დროს, ტყვეობაში მყოფი ნარვალები რამდენიმე თვეში იღუპებოდნენ. ჯუჯა მარჯვენა ვეშაპების წყვილი ბადეებით დაკავებულ ტერიტორიაზე იყო დატოვებული. საბოლოოდ ისინი სამხრეთ აფრიკაში გაათავისუფლეს. 1971 წელს SeaWorld-მა მექსიკაში, სკამონის ლაგუნაში , კალიფორნიული ნაცრისფერი ვეშაპის ხბო დაიჭირა . ხბო, რომელსაც მოგვიანებით ჯიჯი დაარქვეს, დედისგან ლასოს გამოყენებით გამოაცალკევეს, რომელიც მის ჭიებს მიამაგრეს. ჯიჯი ერთი წლის განმავლობაში SeaWorld San Diego- ში იყო გამოფენილი . შემდეგ ის ზურგზე რადიო შუქურით გაათავისუფლეს; თუმცა, სამი კვირის შემდეგ კონტაქტი დაიკარგა. ჯიჯი პირველი ტყვეობაში მყოფი ბელინური ვეშაპი იყო. ჯეიჯეი, კიდევ ერთი ნაცრისფერი ვეშაპის ხბო, SeaWorld San Diego- ში იყო დატოვებული . ჯეიჯეი ობოლი ხბო იყო, რომელიც 1997 წლის აპრილში ნაპირზე გამოვარდა და ორი მილის დაშორებით SeaWorld-ში გადაიყვანეს. 680 კილოგრამიანი (1,500 ფუნტი) ხბო პოპულარული ატრაქციონი იყო და დედასთან განშორების მიუხედავად, ნორმალურად იქცეოდა. ერთი წლის შემდეგ, მაშინდელი 8,164.7 კილოგრამიანი (18,000 ფუნტი) ვეშაპი, მიუხედავად იმისა, რომ საშუალოზე პატარა იყო, ტყვეობაში შესანახად ძალიან დიდი აღმოჩნდა და 1998 წლის 1 აპრილს გაათავისუფლეს. აკუარიო დე ვალენსიაში დატყვევებული ამაზონის მდინარის დელფინი ერთადერთი გაწვრთნილი მდინარის დელფინია, რომელიც ტყვეობაშია.

                           სტოუნჰენჯი

                                           

 (ინგლ. Stonehenge) — პრეისტორიული მეგალითური მონუმენტი ინგლისის სამხრეთ-დასავლეთში (სოლზბერის ვაკე). 1986 წელს, იუნესკომ სტოუნჰენჯი და მის შემოგარენში მდებარე არქეოლოგიური ძეგლები მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა საერთო სახელით - სტოუნჰენჯი, ეივბერი და ასოცირებული ძეგლები.

                                                      

მსოფლიოს ეს ცნობილი ძეგლი შედგება 3 სამშენებლო ფენისგან:

• 97,5 მ დიამეტრის მქონე ქვაყრილისგან, რომლის შიგნით ორმოებია(ნაწილი კრემაციული).
• ძველი მიწაყრილის შიგნით ვერტიკალურად განლაგებული ქვის(38 წყვილი) 2 კონცენტრირებული წრისგან.
• მიწაში ვერტიკალურად ჩასობილი თლილი ქვები(სიმაღლე დაახლოებით 8,5 მ, მასა 28 ტონა), რომლებსაც თავზე ქვის ფილები ადევს.

იხ.ვიდეო

                                                                              

ეს უკანასკნელი ქვათა კონსტრუქცია ქმნის 30 მ დიამეტრის წრეს. წრეში 5 ტრილიტია(ზემოდან ფილაგადაფარებული 2 ქვა), რომელიც თავის მხრივ საკურთხევლის ქვის გარშემოა განლაგებული

                                                  

სტოუნჰენჯი ინგლისის ნეოლითისა და ბრინჯაოს ხანის მჭიდრო მონუმენტების კომპლექსის ცენტრია, რომელიც მოიცავს ასეულობით სამარხ მიწაყრილს.

არქეოლოგები დარწმუნებულნი არიან, რომ ეს წარმოსადეგი ქვის მონუმენტი ძვ. წ. 2500 წლების ფარგლებში აღიმართა.  მაგრამ არსებობს მოსაზრება, რომ იგი ძვ. წ. 3000 წელზე ადრეა აღმართული. გარს შემოვლებული მიწაყრილი, რომელიც მონუმენტის ყველაზე ადრეულ ეტაპს წარმოადგენს, ძვ. წ. 3 100 წლით თარიღდება.

2008 წელს, არქეოლოგებმა წარმოადგინეს მონაცემები, რომლის მიხედვითაც სტოუნჰენჯი ადრეული ადამიანებისთვის სამარხის როლს ასრულებდა. აღმოჩენილია ადამიანის კრემაციის ნარჩენები, რომლებიც ძვ. წ. 3000 წლით თარიღდება, ანუ იმ დროით, როდესაც სტოუნჰენჯის თავდაპირველი კომპონენტები - მიწაყრილები შექმნეს. დღემდე არის ვერსია და კამათი თუ ვინ და როდის და რატომ აშენდა ეს არტეფარქტი.

იხ. ვიდეო